UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI FAKULTETI I EDUKIMIT PROGRAMI: PARASHKOLLOR

Similar documents
BLUEPRINT FOR ENGLISH LANGUAGE LEARNERS (ELLS) SUCCESS PROJEKTI PËR SUKSESIN E NXËNËSVE QË MËSOJNË ANGLISHT

CURRICULUM VITAE. Remarks: 8. Publikimet shkencore: Tema Revista shkencore Impact factor/issn The Tragic Living of Woman in Modern Albanian Literature

Në fund të programit gjenden Shtojcat, në të cilat pasqyrohen shembuj praktikë(jo të detyruar), të zbatimit të programit mësimor.

Roli i mësimdhënësit në ligjërimin e letërsisë

PLANI DHE PROGRAMI MËSIMOR

DATABASE E MODULEVE TË AKREDITUARA NGA KAT

Në fund të programit gjenden Shtojcat, në të cilat pasqyrohen shembuj praktikë(jo të detyruar), të zbatimit të programit mësimor.

Për Shkollën Qendër Komunitare -

STANDARDET E SHKOLLËS SI QENDËR KOMUNITARE (DRAFT)

PROGRAMI I LËNDËS SË GJUHËS ANGLEZE KLASA III

MINISTRIA E ARSIMIT, SHKENCËS DHE E TEKNOLOGJISË E KOSOVËS STANDARDET E PËRGJITHSHME TË EDUKIMIT DHE ARSIMIT PARASHKOLLOR NË KOSOVË (3-6 VJEÇ)

78 mësues të 26 shkollave pilot përfaqësojnë grupin e përfshirë në pilotim.

Fakulteti i Edukimit (Programi: Mësimdhënia dhe Kurrikula & Udhëheqja në Arsim)

PLANI DHE PROGRAMI MËSIMOR

UDHËZUES PËR ZBATIMIN E KURRIKULËS

KOMUNIKIMI SI FAKTOR I MOTIVIMIT TË MËSIMDHËNËSIT КОМУНИКАЦИЈАТА КАКО ФАКТОР НА МОТИВАЦИЈА НА НАСТАВНИКОТ

STRATEGJI TË MËSIMDHËNIES DHE TË TË NXËNIT PËR KLASAT MENDIMTARE

UDHËZUES PRAKTIK PËR HARTIMIN DHE ZBATIMIN E PLANIT EDUKATIV INDIVIDUAL (PEI)

PLANI DHE PROGRAMI MËSIMOR

From the Pastor s Desk

AutoCAD Civil 3D. Xhavit Ratkoceri IEE Prishtine, Rep. e Kosoves Perfaqesues i Autodesk Autodesk

PUNIM DIPLOME UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI FAKULTETI I EDUKIMIT PROGRAMI: FILLOR. Kosovë

Education Sector. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Shqipëria. Analizë e Politikës Arsimore Çështje dhe Rekomandime

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMIAGANI PUNIM DIPLOME

Republika e Kosovës Republika Kosova - Republic of Kosovo Qeveria Vlada Government

PLANI DHE PROGRAMI MËSIMOR

STANDARDET E VLERËSIMIT TË NXËNËSVE NË SHKOLLËN FILLORE

REPUBLIKA E SHQIPËRISË INSTITUTI I ZHVILLIMIT TË ARSIMIT PROGRAMET E KURRIKULËS PËR GJIMNAZIN ME KOHË TË SHKURTUAR

e gjelbër Si të bëhemi një shkollë Trajnim për mësuesit. Korçë, 9-11 Maj 2014 This project is implemented by The Albanian Society of Biologists

TEKNOLOGJI INFORMIMI DHE KOMUNIKIMI Klasa e 11-të

PRINDËRVE, EDUKATORES DHE FËMIJËVE NË KOPSHT

INKLUZIONI NË ARSIMIN E MESËM PROFESIONAL

Përfshirja e fëmijëve me aftësi të kufizuara në shkollë

Udhëzime për shkolla W RLD. Udhëzime për. #fëmijëtimarrinshkollatpërsipër. CHILDREN'S 20 Nëntor 2017 DAY

ROLI I MËSUESVE NË MBËSHTETJE TË PUNËS INDIVIDUALE PËR ZHVILLIMIN TËRËSOR SIPAS GRUPMOSHAVE

Tidita ABDURRAHMANI Universiteti Hëna e Plotë Bedër Tirana/Albania

PLANI DHE PROGRAMI MËSIMOR

Programi i studimit: Master i Mësimdhënies lëndore (me specializimet: Matematikë; Fizikë; Biologji; Kimi; Histori; Gjeografi; Teknologji dhe TIK)

Zhvillimi i Shkathtësive të Shekullit 21 në klasat me NXËNËSIN NË QENDËR

REPUBLIKA E SHQIPËRISË INSTITUTI I ZHVILLIMIT TË ARSIMIT PROGRAMET E KURRIKULËS PËR GJIMNAZIN ME KOHË TË SHKURTUAR

Fakulteti i Edukimit (Programi: Master i mësimdhënies në matematikë

ROLI I INSTITUCIONEVE

Programi "Zhvillimi i Mendimit Kritik gjatë Leximit dhe Shkrimit" (MKLSh) STANDARDET DHE MANUALI PËR CERTIFIKIM TË PROGRAMIT

Rekomandimi Rec(2000)20 i Komitetit të Ministrave për shtetet anëtare mbi rolin e ndërhyrjes së hershme psikosociale në parandalimin e kriminalitetit

DORACAK për vëzhgimin e punës dhe planifikimin e zhvillimit profesional të arsimtarëve bashkëpunëtorëve profesional në shkolla fillore dhe të mesme

RAPORT FORMIMI FILLESTAR I MËSUESVE NË INSTITUCIONET E ARSIMIT TË LARTË SHQIPTAR

Republika e Kosovës Republika Kosova - Republic of Kosovo Qeveria Vlada Government

Republika e Kosovës Republika Kosova - Republic of Kosovo Qeveria Vlada Government

Zhvillimi i Shkathtësive të. Leximit në

REPUBLIKA E SHQIPËRISË MINISTRIA E ARSIMIT DHE E SPORTIT KURRIKULA BËRTHAMË PËR ARSIMIN E MESËM TË ULËT

Përmbajtja: Menaxhimi i Sistemeve të Informacionit

PARATHENIE një platformë të organizuar dhe të koordinuar institucionalisht

EFEKTET E MËNYRAVE TË NDRYSHME TË VLERËSIMIT NË MOTIVIMIN E NXËNËSVE GJATË PËRVETËSIMIT TË GJUHËS SË HUAJ

Doracak pёr arsimtarё pёr praktika inkluzive kompjuterike me aplikim tё teknologjisё ndihmёse

REPUBLIKA E SHQIPËRISË UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE DEPARTAMENTI I PEDAGOGJI-PSIKOLOGJISË

TEKNOLOGJIA E INFORMIMIT DHE E KOMUNIKIMIT

Nr41-Ji Prot Tirane,;!

REPUBLIKA E SHQIPËRISË

PLANI DHE PROGRAMI MËSIMOR

DOKUMENT AKTUAL Roli i punës së të rinjve në parandalimin e radikalizimit dhe ekstremizmit të dhunshëm

Fakulteti i Edukimit (Programi: Mësimdhënia dhe Kurrikula & Udhëheqja në Arsim) Hulumtimi në veprim

KORNIZA KURRIKULARE E ARSIMIT PARASHKOLLOR

RAPORT PËRFUNDIMTAR I VLERËSIMIT TË JASHTËM TË CILËSISË SË PROGRAMIT TË STUDIMIT. Bsc MËSUES PËR CIKLIN E ULËT NË

Dr. Tomi Koblara. TIK - bërthamë. Klasa 9 LIBRI I MËSUESIT

UNIVERSITETI I TIRANE FAKULTETI I GJUHEVE TE HUAJA DEPARTAMENTI I ANGLISHTES PROGRAMET E LENDEVE TE CIKLIT TE DYTE TE STUDIMEVE,

Agron nishku kostandin dhjamandi UDHËZUES PËR MËSUESIT

PLANI DHE PROGRAMI MËSIMOR

INSTITUTI I ZHVILLIMIT TË ARSIMIT PROGRAM ORIENTUES PËR MATURËN SHTETËRORE. LËNDA: GJUHË ANGLEZE PROVIM ME ZGJEDHJE (Niveli B2)

Dr. Tomi Koblara. TIK - bërthamë. Klasa 11 LIBRI I MËSUESIT

Raport i Vlerësimit vjetor për Sigurimin e Brendshëm të Cilësisë Viti akademik

PLANIFIKIMIN HAPËSINOR

Ndalimi i ndëshkimit trupor në shkolla Përgjigje në pyetjet që shtrohen më së shpeshti

Cilësia e Arsimit dhe Mundësitë për Zhvillimin e Aftësive në Shqipëri

Formular për SYLLABUS të Lëndës GJEOTRASHEGIMIA

PROGRAMET E KULTURËS SË PËRGJITHSHME TË ARSIMIT PROFESIONAL TEKNIK (APT)

Implementimi i strategjisë

Tel: Tel:

REPUBLIKA E SHQIPËRISË MINISTRIA E ARSIMIT DHE E SPORTIT KURRIKULA BËRTHAMË PËR KLASËN PËRGATITORE DHE ARSIMIN FILLOR

TEKNOLOGJIA E INFORMIMIT DHE E KOMUNIKIMIT (TIK)

Plan-Programi për Auditor të Sektorit Publik

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI FAKULTETI I EDUKIMIT PROGRAMI FILLOR PUNIM DIPLOME

INSTITUTI I KURRIKULAVE DHE STANDARDEVE PROGRAM MËSIMOR PËR ARSIMIN E MESËM TË ULËT. LËNDA: Gjuhë angleze. (klasa e tetë)

Seminar i Standardeve Ndërkombëtare të Raportimit Financiar për Rregullatorët Çështjet e Kontabilitetit dhe Rregullatore

Procedurat e Ankimit për Arsimin e Veçantë

PROBLEME TË PËRSHTATJES AKADEMIKE DHE SOCIALE TË NXËNËSVE TË ARSIMIT TË DETYRUAR QË TRANSFEROJNË STUDIMET

The Danish Neighbourhood Programme. Udhëzues. e të drejtave. shëndetësore

E DREJTA E FËMIJËVE ME AFTËSI TË KUFIZUARA PËR ARSIM GJITHËPËRFSHIRËS

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI ˮ FAKULTETI I EDUKIMIT PROGRAMI: FILLOR. TEMA: Edukimi dhe arsimimi i ndjenjës ritmike.

Korniza evropiane e kualifikimeve (KEK) për mësimin gjatë gjithë jetës. Korniza Evropiane e Kualifikimeve

TË NXËNËT PËR GJATË GJITHË JETËS: PËRSHTATJE APO PARADIGMË E RE ARSIMORE? LIFELONG LEARNING: ADJUSTMENT OR PARADIGM SHIFT?

Formular për SYLLABUS të Lëndës

SHKOLLA E LARTË HËNA E PLOTË BEDËR. Korrik 2014

Etleva Smaçi. TIK 10 Libër mësuesi Teknologjia e. komunikimit 10

KORNIZA E MATJES SË PERFORMANCËS SË SAI-ve

MATJA E PERFORMANCËS, IMPAKTIT DHE KËNAQSHMËRISË NË NIVEL LOKAL

NËN PARADIGMËN E EVOLUIMIT TË RREZIKUT KIBERNETIK DHE REFLEKSIONE NË ÇËSHTJET E SIGURISË K OMBËTARE. Copyright. Hergis Jica

UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE DEPARTAMENTI PEDAGOGJI PSIKOLOGJI PROGRAMI I DOKTORATËS

UDHËZIME PËR EDUKIMIN GLOBAL

[Albanian version] Mësimdhënia e Historisë Evropiane e shekullit të 20-të

Subordinate causal clauses in Albanian language

Transcription:

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI FAKULTETI I EDUKIMIT PROGRAMI: PARASHKOLLOR PUNIM DIPLOME EKSKURSIONET-ORGANIZIMI DHE RËNDËSIA E TYRE NË EDUKIMIN E PARASHKOLLORËVE Mentori: Prof. Asoc. dr. XHELADIN ZYMBERAJ Kandidatja: FLLANZA QESTAJ GJAKOVË, 2017

PËRMBAJTJA Abstrakt... 3 1 Hyrje... 4 1.1 Rëndësia e të nxënit të pavarur... 5 1.2 Aktivitetet jashtëshkollore edukative që fuqizojnë të nxënit e pavarur... 6 1.3 Ekskursionet... 6 2 Planifikimi dhe organizimi i piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve mësimore në shkollat fillore dhe ne entet parashkollore... 8 2.1 Konceptet kryesore... 9 2.2 Qëllimi dhe rëndësia e planifikimit të piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve... 10 2.3 Informimi i familjes nga shkolla... 11 2.4 Pjesëmarrja e prindërve në aktivitete praktike... 13 2.4.1 Mënyrat e një komunikimi efektiv ndërmjet të rriturve (prindër, kujdestarë) dhe fëmijëve në kopsht... 14 2.4.2 Disa mënyra me të cilat mund të komunikohet me prindërit dhe kujdestarët në mënyrë efektive:... 15 2.4.3 Inkurajoni prindërit dhe kujdestarët që:... 15 2.5 Strategjitë e mësuesit që ndihmojnë fëmijët për të bërë krahasime gjatë ekskursionit... 17 2.6 Strategjitë e mësuesit që ndihmojnë aftësitë e fëmijëve për të paraqitur vëzhgimin e tyre në ekskursion rreth gjallesave... 17 2.6.1 Model i planifikimit të ekskursionit me karakter mësimor... 19 3 Përfundim... 26 4 Literatura... 27 5 Jetëshkrimi... 28 2

Abstrakt Aktivitetet për edukim, për qytetari demokratike synojnë të formojnë te brezi i ri shprehi praktike të të jetuarit së bashku, t i përgatisin ata për pjesëmarrje aktive në vendimmarrje. Në rreth një të tretën e vendeve evropiane ekzistojnë dokumente zyrtare, të tilla si kurrikula kombëtare, si dhe të tjera rekomandime e rregullore që promovojnë pjesëmarrjen e të rinjve në aktivitetet që lidhen me ekskursionet jashtë shkollës. Për këtë merr rëndësi studimi i rolit të shkollës në cilësisë e edukimit të nxënësve. Sigurimi i cilësisë propozon rrugë të ndryshme për të lidhur objektivat e arsimit dhe procesin e të nxënit. Përbërësit e tij janë: Krahasimi i asaj që është me atë si duhet të jetë. Ky është edhe një proces vetëvlerësimi, që, me kalimin e kohës, bëhet i rregullt dhe sistematik, duke u kthyer në një mënyrë reflektimi për praktikën, përmes aktiviteteve të lira jashtëshkollore që nxënësit kryejnë brenda dhe jashtë shkollës, nga kultivimi dhe praktikimi i vlerave demokratike. Nga pjesëmarrja aktive në organet e shkollës dhe organeve të tjera jashtë saj. 3

1 Hyrje Dihet se për një kohë të gjatë, i vetmi burim dijesh për nxënësit ka qenë shpjegimi i mësuesit dhe libri, si dhe varësia nga mësuesi, ndërsa sot përparimet në shkencë, në teknikë e në teknologji, si dhe informimi i shpejtë, ndikojnë pozitivisht për të bërë ndryshime të thella në organizimin e procesit mësimor. Sot ato kanë bërë të mundur që të modernizohen teknikat e kërkimit e të përhapjes së informacionit që merren nga burime të ndryshme. Përmes këtyre metodave dhe teknikave bashkëkohore, edhe Korniza e Kurrikulumit për arsimin parashkollor, fillor dhe të mesëm, parasheh që mësimdhënia dhe mësimnxënia të mbështet edhe në integrimin e çështjeve ndërrkurikulare si: teknologjia informative e komunikimit (kompjuteri, interneti, video, televizori, etj) dhe aktiviteteve edukative jashtëshkollore (ekskursioneve, vizitave në muze, ekspozitave të ndryshme, manifestimeve kulturore, etj). Përveç kësaj, Ministria e Arsimit Shkencës dhe Teknologjisë ka nxjerrur Udhëzimin Administrativ, që përmes tij rregullohet mënyra e organizimit dhe e realizimit të vizitave, shetitjeve, ekskursioneve dhe manifestimeve kulturore në shkollat fillore dhe të mesme në Kosovë. Duke u bazuar në këtë dhe duke pasur parasysh se të gjitha këto janë pjesë e procesit mësimor dhe mund të integrohen në çdo lëndë mësimore, që shkollat shumë pak i japin hapësirë, atëherë përpjekja ime ka qenë, që të analizojë rëndësinë e të nxënit të pavarur, si dhe rolin e mësimdhënësve për fuqizimin e të nxënit përmes metodave dhe aktiviteteve të ndryshme, që organizohen në shkollë dhe jashtë saj. Aktivitetet jashtëshkollore të cilat janë cekur në analizë janë: Ekskursionet, vizitat në muze, organizimi i ekspozitave të ndryshme, bibliotekat, manifestimet kulturore, etj. Organizimi në mënyrë edukative i të gjitha këtyre aktiviteteve jashtëshkollore, ndihmon në rritjen e aftësive të nxënësve për të bërë punë kërkimore krijuese, për të fituar shprehi praktike, për të zgjeruar horizontin e tyre dhe për t i aftësuar nxënësit që teorinë ta lidhin me praktikën. 1 1 Bruner.J. (2003). Kultura e edukimit. ISP. Tiranë 4

1.1 Rëndësia e të nxënit të pavarur Të nxënit e pavarur është një formë mësimi që ka parasysh faktin se fëmijët dallohen nga njëri tjetri nga karakteristikat e veta personale dhe natyra e inteligjencës. Puna e pavarur e nxënësve nuk ngulmon në kryerjen e detyrave të njëjta për të gjithë nxënësit, por në zgjedhjen e detyrave që u përgjigjen më së miri. 2 Për të vetëdijesuar nxënësit për rolin dhe rëndësinë e të nxënit të pavarur në shkollë dhe në institucione të tjera shkencore, artistike, mësuesit qysh në klasën e parë fillore duhet të ndikojnë te nxënësit për të formuar mendimin për të nxënit e pavarur. Kjo arrihet duke vendosur një bashkëpunim shkencor mësues-nxënës brenda procesit mësimor, domethënë duke përcaktuar se çfarë duhet të bëjë mësuesi dhe çfarë duhet e mund të bëjë nxënësi në veprimtaritë mësimore që organizohet brenda dhe jashtë mësimit. Nxënësit përmes angazhimit të mësimdhënësve duhet të fitojnë hap pas hapi aftësi për të kërkuar, gjetur e përpunuar dijet. Kjo është një punë që vazhdon gjatë tërë viteve të shkollimit dhe i shpie ata me kalimin e kohës drejt studimit të tyre të pavarur. Të nxënit e pavarur është më produktiv në çoftëse mësuesi e luan rolin e mbikëqyrësit, këshilluesit dhe vlerësuesit, se sa duke ofruar ndihmë. Cilido që të jetë niveli i punës së pavarur apo raportet ndërmjet punës së mësuesit dhe punës së pavarur të nxënësve, drejtimi i tyre nga mësuesi është i domosdoshëm (Gaçe, 1988). 3 Roli i të nxënit të pavarur nuk qëndron vetëm për nxënësit sa janë në shkollë, por kjo i hap rrugë shndërrimit të tij në një studim individual. Mënyrat e të nxënit që fuqizojnë të nxënit e pavarur të nxënësve janë të shumta, mirëpo, disa prej tyre që janë cekur në punim si p.sh. të nxënit përmes teknologjisë informative të komunikimit (kompjuteri, interneti, video, kasetofoni, televizorit) si dhe aktiviteteve edukative jashtëshkollore (ekskursionet, vizitat në muze, ekspozitat e ndryshme, bibliotekat, manifestimet kulturore etj.). 4 2 Musai Bardhyl, Psikologji edukimi, zhvillimi, të nxënët, mësimdhënia, fq. 269, Shtëpia botuese Pegi, Tiranë 1999 3 Pedagogët e Mëdhenj.Nga J.S. Brubacher,G.Calo,R.Dottrens,W.Flitner,V.Garcia Hoz, V. Mallinson, P. Mesnard, L. Meylan, J. Moreau, J. B. Piobetta, R. Plancke, R. Savioz, nën drejtimin e Jean Chateau,f. 165 Shtëpia botuese Toena,Tiranë 2000 4 Fraboni. F & Minerva, P.M.(2003).Manuali i pedagogjisë së përgjithshme.isp.2003 5

1.2 Aktivitetet jashtëshkollore edukative që fuqizojnë të nxënit e pavarur Aktivitetet shkollore për nxënësit kanë një rëndësi të madhe edukuese dhe formuese. Këto aktivitete edukojnë tek nxënësit iniciativën, vetëveprimin si dhe zhvillojnë aftësitë krijuese, hulumtuese, për të nxënit në mënyrë të pavarur. Organizimi në mënyrë sistematike dhe me karakter edukativ i aktiviteteve të ndryshme shkollore, ndihmon në rritjen e aftësive të nxënësve për të bërë punë kërkimore, krijuese, për të fituar shprehi praktike, për të zgjeruar horizontin e tyre dhe për t i aftësuar që teorinë ta lidhin me praktikën. Përmes këtyre, nxënësi mund të përfitojë një mësim të gjithanshëm, ndërsa roli i mësuesit është të krijojë për nxënësit, edhe në aktivitete mësimore hapësira didaktike sa më të gjëra për të zhvilluar mendimin e tyre të pavarur aktiv, kritik e krijues. Aktivitetet shkollore janë të shumta, por disa prej tyre janë: Bibliotekat, muzetë, ekspozitat, ekskursionet, manifestimet kulturore etj. 1.3 Ekskursionet Ekskursionet janë pjesë përbërëse e punës mësimore përmes të cilave mund të bëhet lidhja e shkollës me jetën që nxënësve i krijon mundësi të zgjerojnë njohuritë e tyre në mënyrë të gjithanshme. Puna jashtë shkolle përmes ekskursioneve luan një rol të rëndësishëm në edukimin dhe formimin e nxënësve. Ekskursionet shkollore meqenëse realizohen jashtë shkollës, atëherë këto forma mundësojnë njohjen e objekteve, veprimeve dhe dukurive të ndryshme që ngjallin interesim te nxënësit. Meqenëse shkollat janë pjesë e shoqërisë dhe zhvillojnë veprimtarinë e vet në një mjedis të caktuar, atëherë puna e mësimdhënësit duhet të zgjerohet edhe në aktivitete jashtë shkolle. Mësimdhënësit duhet të jenë hallkë lidhëse ndërmjet shoqërisë dhe shkollave. 5 Ekskursionet janë të pazëvendësueshëm sepse njohuritë e përfituara gjatë ekskursioneve janë mjaft të konkretizuara, rrënjosen më lehtë dhe mbahen mënd më gjatë. Vrojtimi përmes ekskursionit ndihmon sidomos nxënësit e ciklit të ulët për zhvillimin e gjithanshëm të shqisave, e shtyn nxënësin të krahasojë, analizojë, të zbulojë shkakun dhe pasojat si dhe të kryejë veprime mendore dhe praktike për problemet arsimore. Temat mësimore, që mësimdhënësit i kanë në plan program mund t i realizojnë në mënyrë mjaft të suksesshme me anë të ekskursioneve. Çdo 5 Grup autorësh, Pedagogjia, Enti i Teksteve dhe Mjeteve Mësimore, 1988, f. 584, Origjinali: Pedagogija, Pedagosko-knjizhevni zbor, Zagreb,1978, përkthyer nga, Isa Bajçinca, 1988 6

gjë që ka të bëjë me mësimin mund të lidhet me jetën jashtë shkolle, meqenëse shkollat janë pjesë e shoqërisë dhe janë krijuar për shoqërinë. Ekskursionet kërkohen të planifikohen me kohë, të përgatiten dhe të organizohen mirë për të arritur objektivat e planifikuara. Ekskursioni ka metodikën e vet dhe përmban këto elemente: qëllimin, vendin dhe kohën kur do të zhvillohet, përgatitjen e bazës materiale për të vrojtuar dhe grumbulluar material faktik, programimin e punës dhe të kohës, planifikimin e punës për të gjithë klasën ose të grupeve të veçantë. Për planifikimin e ekskursioneve duhet pasur parasysh këto faza: Parapërgatitja: Ekskursioni kryhet me qëllim që nxënësit të njohin objektet, dukuritë, proceset dhe ngjarjet në mjedisin natyror të tyre. U tregohet nxënësve objekti ose dukuria që do të vrojtohet dhe arsyet përse do të vëzhgojnë. Pas kësaj i bëhet i qartë nxënësve, qëllimi i vëzhgimit, koha e vrojtimit dhe përfundimi i vrojtimit. U kërkohet nxënësve që gjatë vrojtimit të shënojnë pyetjet që u lindin atyre për t i diskutuar ato pas vrojtimit. Zhvillimi i ekskursionit: Në këtë fazë mësuesi paraqet qëllimin e ekskursionit para nxënësve, cakton detyrat, mbahen shënime, plotësohen formularë dhe regjistrohen vrojtimet. Mbledhja e të dhënave: Të dhënat e marra nga vrojtimi mbahen shënim. Përpunimi i të dhënave. Nxënësit bëjnë përpunimin e të dhënave duke përdorur grafikë, tabela. Raportimi i përfundimeve: Nxënësit raportojnë përfundimet e vrojtimit në mjedise të ndryshme. Publikimi dhe vlerësimi i përfundimeve: Në këtë fazë bëhet paraqitja e përfundimeve të ekskursionit, përgatitja e një raporti vlerësues nga mësuesi. Korniza e Kurrikulit për arsimin fillor dhe të mesëm, më shumë duhet t i kushtojë rëndësi këtyre aktiviteteve shkollore, duke u bazuar në atë që e parasheh një mësimdhënie dhe nxënie të integruar në procesin mësimor. Mësimdhënësit mund të praktikojnë strategji të ndryshme të mësimdhënies, meqenëse janë të njoftuar për dallimet në stilet e të nxënit ndërmjet nxënësve. Nga shkollat kërkohet që të jenë më të hapura me shoqërinë, sepse shkolla është mjedisi kryesor për formimin e qytetarit, prandaj roli i shkollave është edhe forcimi i lidhjeve me institucione jashtë shkollore, për të krijuar projekte didaktike që janë të përafërta me programet shkollore. Shkollat duhet t i kushtojnë rëndësi të madhe po ashtu edhe aktiviteteve mësimore (vizitave në muze, ekskursioneve bibliotekave dhe manifestimeve të ndryshme kulturore). Këto aktivitete, nuk duhet realizuar pa ndonjë qëllim të caktuar edukativ. Qëllimi i realizimit të tyre duhet të jetë edukativ, që nxënësit duke qenë pjesëmarrës në të gjitha këto aktivitete, ata do të njihen më mirë me kulturat e vendeve të ndryshme artet, që të gjitha këto janë të përfshira në planprograme mësimore, mirëpo kërkohet nga mësimdhënësit që të bëjnë integrimin e tyre në procesin 7

mësimor. Nxënësit përmes tyre mund të nxënë në mënyrë të pavarur njohuri të gjithanshme. Ndërsa, mësimdhënësit, vlerësimin e nxënësve kanë mundësi të bëjnë nga perspektiva shumë dimensionale, p.sh, kreativiteti, shkathtësitë për zgjedhjen e problemit, shkathtësitë e larta intelektuale, etj. Nga shkollat kërkohet të bashkëpunojnë sa më shumë edhe me institucione tjera private, publike dhe me organizata të tjera kombëtare dhe ndërkombëtare. Komuniteti së bashku me shkollat duhet bashkëpunuar për të vendosur qendrat e burimeve mësimore, ku nxënësit mund të udhëzohen nga mësimdhënësit, në identifikimin e burimeve të përshtatshme, që kanë të bëjnë me temat e tyre mësimore dhe më gjerë. Nxënësit kanë nevojë për t i zgjeruar njohuritë e tyre të cilat në shkollë i marrin vetëm përmes tekstit shkollor. 6 2 Planifikimi dhe organizimi i piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve mësimore në shkollat fillore dhe ne entet parashkollore Shkolla, si institucion edukativo-arsimor, veprimtarinë e saj e zhvillon në bazë të aktiviteteve të shumta. Veprimtari kryesore e shkollës është mësimi, në kuadër të të cilit organizohen aktivitete të ndryshme, me karakter edukativ dhe arsimor. Shkolla, krahas mësimit, duhet t i përgatisë nxënësit për jetë dhe punë në mjedisin që ata jetojnë. Kjo punë bëhet përmes planifikimit të aktiviteteve mësimore, me anën e së cilave realizohen përmbajtje mjedisore, të cilat lidhen me lëndë të ndryshme, duke siguruar një përshtatshmëri të mirë ndërmjet përmbajtjes dhe metodave mësimore. Fokus yni në këtë punim është trajtimi i çështjeve që kanë të bëjnë me planifikimin dhe organizimin e shëtitjeve dhe ekskursioneve mësimore. Qëllimi ynë është që përmes këtij punimi të japim përgjigje në këto pyetje: - Cili është qëllimi dhe rëndësia e planifikimit të piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve mësimore? - Si parashihet me ligj organizimi i piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve në shkollat fillore dhe të mesme në Kosovë? 6 Fullan. M. (2001). Kuptimi i ri i ndryshimit në arsim. CDE. Edualba. Tiranë. 8

Punimi do të mbështetet mbi bazën ligjore dhe literaturën pedagogjike që e rregullon planifikimin dhe organizimin e piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve në shkollat fillore dhe të mesme në Kosovë. Organizimi i ekskursioneve në natyrë, të shoqëruara me veprimtari praktike; organizimi i vizitave në qendra të ndryshme prodhimi, të shoqëruara me vrojtime dhe me detyra në shërbim të realizimit të objektivave të caktuara të programit; organizimi i konkurseve dhe i lojërave të ndryshme zbavitëse që ndihmojnë në zhvillimin e aftësive intelektuale, aftësive pjesëmarrëse, fuqizojnë të nxënët dhe zhdërvjelltësojnë procesi mësimdhënies, prandaj ato sugjerohen për t u zhvilluar nga mësuesi në kuadrin e orëve që ai ka në dispozicion. 7 2.1 Konceptet kryesore Gjatë trajtimit të kësaj tematike kemi veçuar disa koncepte kryesore, të cilat e kanë këtë kuptim: Nxënës - çdo person i regjistruar në çfarëdo programi të arsimit parauniversitar në institucionet arsimore dhe aftësuese. 8 Mësimdhënës - personi i kualifikuar sipas dispozitave të këtij ligji me përgatitje akademike dhe profesionale, i punësuar për ofrimin e shërbimeve arsimore për nxënësit. 9 Shkollë - çdo institucion arsimor që ofron shërbime arsimore në nivelet 0, 1, 2 dhe 3 të ISCED-it, përfshirë çdo institucion aftësimi që ofron shërbime arsimore në nivelin 3 të ISCED-së. 10 Ditë mësimi - dita kur mbahet mësimi. Vit shkollor- periudha kohore që fillon më 1 shtator të një viti dhe që përfundon më 31 gusht të vitit pasues, e caktuar nga ministria, siç është përcaktuar në Kornizën e Kurrikulumit të Kosovës, ndaras për shkollat dhe institucionet e aftësimit. 11 Planifikim- Organizimi i punës sipas një plani. 12 Bërja me kohë e planit të masave që duhet marrë, duke përcaktuar edhe afatet për një punë. Organizim- përgatitjet e nevojshme që bëjmë, në mënyrë që një aktivitet të kryhet sa më mirë, të ketë përfundime sa më të frytshme dhe të arrihet qëllimi i dëshiruar. Realizim-...Arritje në një fushë... 13. Pikniku 7 Instituti i Kurrikulave dhe i Standardeve, (2008 2009), Programi Arsimor për Ciklin e Mesëm të Ulët, Lënda Edukatë shoqërore, klasa e IX, fq. 11. 8 Ligji nr. 04/L-032 për Arsimin Parauniversitar në Republikën e Kosovës, faqe 3 9 Po aty, faqe 4 10 Po aty, faqe 2 11 Po aty, faqe 4 12 Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Fjalor i Gjuhës së Sotme, Botim i dytë i ripërpunuar (me rreth 35.000 fjalë), botimet Toena, Tiranë 2002, faqe 1013 13 http://fjalorshqip.com/ 9

mësimor - Mësimi ditor i organizuar në grup (grupin e caktuar të nxënësve dhe mësimdhënësit përkatës), i zhvilluar në natyrë, me qëllim të realizimit të objektivave mësimore të përcaktuara më parë. Vizitë mësimore - Shkuarja diku dhe qëndrimi atje për pak kohë, për të plotësuar nevojat për realizimin e përmbajtjeve mësimore. Shëtitjet e nxënësve - dalja dhe ecja e nxënësve në natyrë, këmbë apo me mjete të tjera udhëtimi, duke e planifikuar paraprakisht dhe përcaktuar qëllimin, objektivat, të cilat lidhen me procesin mësimor dhe itinerarin e shëtitjes. Ekskursioni mësimor formë pune mësimore-edukative, nëpërmjet së cilës krijohen mundësi për të organizuar vëzhgime dhe për të fituar njohuri mbi objektet dhe dukuritë në kushtet natyrore dhe të zakonshme. 14 2.2 Qëllimi dhe rëndësia e planifikimit të piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve Planifikimi mësimor, si pjesë e procesit të organizimit të punës mësimore sipas një plani, kërkon përkushtim, kohë, mund dhe atraktivitet. Për realizimin e planit dhe programit mësimor planifikohen aktivitete mësimore të ndryshme, të cilat hyjnë si pjesë përbërëse e punës mësimore dhe ndikojnë drejtpërdrejt në rezultatet mësimore. Në listën e aktiviteteve mësimore hyjnë edhe piknikët, vizitat, shëtitjet dhe ekskursionet me karakter edukativo-arsimor, të cilat po ashtu janë pjesë e procesit mësimor. Qëllimi i planifikimit të piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve Piknikët, vizitat, shëtitjet dhe ekskursionet që planifikohen në shkolla kanë karakter edukativo-arsimor. Ato bëhen me qëllim të shtjellimit, sqarimit dhe konkretizimit të përmbajtjeve mësimore, të cilat mësohen në kuadër të lëndëve të caktuara. Qëllimi i organizimit të tyre lidhet drejtpërdrejt me qëllimin e përmbajtjeve mësimore që mësohen në klasë. Rëndësia e planifikimit të piknikëve, vizitave, shëtitjeve dhe ekskursioneve qëndron në faktin se: - piknikët, vizitat, shëtitjet dhe ekskursionet janë pjesë e procesit mësimor; - kontribuojnë në zhvillimin e aftësive dhe njohurive të reja të nxënësve; - freskojnë dhe zgjerojnë njohuritë e mëparshme të nxënësve; - informacionet e marra nga piknikët, vizitat, shëtitjet apo ekskursionet përshtaten me njohuritë e nxënësve, me mjedisin (ambientin) dhe materialin mësimor që mësohet; - informacionet që marrin nxënësit nga këto aktivitete janë në korrelacion me njohuritë paraprake të nxënësve, si dhe me përmbajtjet që do të mësohen gjatë vitit shkollor në 14 Osmani, Shefik, Fjalor i Pedagogjisë, 8 Nëntori, Tiranë 1983, faqe 182 10

vazhdimësi; - janë shumë atraktive për nxënësit e të gjitha moshave; - zgjojnë kureshtje dhe interesim të madh te nxënësit. Planifikimi, organizimi dhe realizimi i aktiviteteve mësimore duhet të jetë i përshtatur me përmbajtjet në plane dhe programe, duke pasur parasysh vendin dhe kohën e duhur. Kjo mundëson arritjen e objektivave të caktuara. Në funksion të kësaj që u tha më sipër, te vegjetacioni, vlera turistike-atraktive paraqesin kryesisht format e tij dhe ngjyrat e përfaqësuesve të ndryshëm të tyre. Ndërsa llojet e veçanta qoftë bimore ose shtazore kanë vlera kuriozitative, ngjallin gjithmonë kërshërinë e nxënësve dhe rrisin në përgjithësi shkallën motivuese të tyre. Kjo rezulton të jetë përfundimtare me pasurimin e ofertës shkollore në funksion të zhvillimit të gjithëmbarshëm socio-ekonomik. Në këtë drejtim një degë e rëndësishme e ofertës shkollore në kuadër të ekskursioneve, me bazë natyre është ekskursionet shkencore me cak të synuar jo vetëm popullsinë brenda Kosovës dhe Ballkanit por edhe më gjerë nga Evropa etj. Duke e pasur në konsideratë shumëllojshmërinë kaq të madhe të bimëve dhe kafshëve si dhe potencialin për zbulimin dhe hulumtimin e llojeve të tjera të panjohura deri më tani të botës së gjallë, ekskursioni shkencor mund të jetë një ndër format më të qëndrueshme të potencimit të vlerave natyrore të Kosovës në funksion të zhvillimit shkollor/arsimor dhe të mirave ekonomike. Përveç kësaj përdorimi i biodiversitetit në funksion të ekskursioneve shkencore ka edhe vlera të shumta edukative dhe arsimore po qe se përdoret në formën e atraksioneve nëpërmjet ekskursioneve me nxënës e studentë brenda Kosovës, rajonit dhe jashtë apo nëpërmjet ekspeditave hulumtuese me shkencëtarë nga vendi dhe jashtë. 15 2.3 Informimi i familjes nga shkolla Sipas Raffael, K., & Linda, M. (1999) 16, bashkëpunimi në arsim erdhi me qëllim shkëmbimin e informacionit midis familjeve dhe profesionistëve. Gjithashtu, edhe studime të ndryshme shkencore theksojnë se nuk duhet pritur që prindërit të krijojnë njohuritë e duhura për ti ndihmuar fëmijët e tyre si nxënës, ose për të kontaktuar me shkollën/mësuesit, por se duhet të 15 Flores Marlon dhe Enis Selimi, Kontributi Ekonomik i Ekosistemeve brenda dhe rreth Parkut Kombëtar të Maleve të Sharrit për Ekonominë e Kosovës, f. 17 Raport i UNDP-së, 2013. 16 Raffael, K., & Linda, M. (1999). Improving home-school collaboration with disadvantaged families: Organizational principles, perspectives, and approaches. School Psychology Review, 28(3), 448-469. 11

jetë shkolla ajo që i informon dhe përfshin prindërit nëpërmjet programeve të partneritetit shkollë-familje-komunitet. 17 Shkollat duhet ti njoftojnë prindërit për standardet dhe lidhjen e tyre me programin mësimor, objektivat mësimore, metodat e vlerësimit, programet shkollore, kodin e disiplinës dhe progresin e nxënësve. Shkëmbimi i informacionit mund të realizohet përmes mjeteve të zakonshme. 18 Shkolla përveç informacionit që duhet ti ofrojë familjes për arritjet, detyrat, detyrimet e nxënësve, etj., duhet gjithashtu ta mbajë familjen të mirë-informuar edhe për çdo ndryshim në sjelljen e fëmijës. Pra, kemi arsye të shumta për informimin e familjes nga ana e shkollës duke filluar nga njohja e familjes me detyrat dhe detyrimet në shkollë, njohja e tyre mbi rëndësinë e bashkëpunimit dhe mundësitë në këtë drejtim, për arritjet e nxënësit, sukseset, sjelljet, prirjet e veçanta, ndryshimet emocionale të fëmijës në shkollë, organizimin e aktiviteteve të ndryshme në shkollë, organizimin e vizitave të ndryshme shkollore, ekskursioneve e shumë e shumë arsye të tjera. Shohim se informimi është një proces i cili fillon nga regjistrimi fëmijës në klasë të parë dhe vazhdon gjatë gjithë kohës deri sa ai të përfundojë shkollimin. Veç kësaj, informimi është i domosdoshëm sepse nuk mund të kemi bashkëpunim të suksesshëm të shkollës me familjen pa unitet të fjalës dhe të veprimit. Për rëndësinë e shkëmbimit të informacionit mes shkollës dhe familjes gjejmë se informatat nga shkolla janë mjetet parësore me anë të cilave familja duhet të kuptojë suksesin apo dështimin e fëmijës në shkollë. 19 Për autorët (Timothy H. Brubaker, Ellie Brubaker, Mary Link, 2001) informimi i shkollës në drejtim të familjes për çdo ndryshim në sjelljen e fëmijës është më se i domosdoshëm. 20 Dobitë e informimit të familjes nga shkolla janë të shumta dhe ato reflektojnë, çka është më e rëndësishme, te nxënësit. Për më tepër, informacionet e mjaftueshme që merr familja nga shkolla dhe punën që ajo bën, vetëm sa thellojnë bashkëpunimin mes familjes dhe shkollës. Si 17 Fatmir Bezati & Rozeta Hoxhalari. (2011). Përfshirja e prindërve në jetën shkollore. Fq.4 18 National Coalition for Parent Involvement in Education.http://www.ncpie.org/ DevelopingPartnerships/. 19 Jarvis, Lori A. Keep In Touch With Parents Via Email. Action Research Project. imet.csus. edu/imet3/lori/eportfolio/myrol.html.html. 20 Timothy H. Brubaker, Ellie Brubaker, Mary Link. (2001): School Violence: Partnerships with Families for School Reform. Michigan family revieë. vol. 6, no. 1, Fall 2001 12

profesionalizmi i mësuesve dhe njohuritë e prindërve për fëmijët e tyre mund të hapin rrugë për një partneritet efikas arsimor. 21 (Marrë nga: Stacy Callender, MA, & Annie Hansen, MA)199, hulumtimet tregojnë se ekzistojnë mënyra të ndryshme sesi shkolla mund të ofrojë informacion mbi mundësitë e shumta për të ndikuar në nivelin e të mësuarit të fëmijëve. Megjithatë, familjet mund të kenë qasje më të kufizuar në këtë informacion se sa mësuesit. Shkolla mund të bëhet pikë shpërndarjeje e natyrshme e informacionit të rëndësishëm në ndihmë të fëmijëve. Shumica e familjeve dëshirojnë informacion specifik lidhur me aktivitetet që ata mund të bëjnë me fëmijët e tyre. Mësuesit mund të japin gjithashtu udhëzime të dobishme edhe për krijimin e mjedisit nxitës në shtëpi për suksesin e fëmijëve, si caktimin e kohës për detyrat e shtëpisë, angazhimin në lexim në kohën e lirë, eksplorimin e temave të ndryshme mësimore, si dhe kufizimin e kohës përpara ekranit apo video lojërave. Shkollat mund të ndajnë informacion në lidhje me shërbimet në komunitet dhe aktivitetet që kërkojnë mbështetje dhe mundësi shtesë për të mësuarit për të gjithë në familjen. 2.4 Pjesëmarrja e prindërve në aktivitete praktike Mësuesit, prindërit, familjarët janë një forcë e madhe për të nxitur te fëmijët praktika të shëndetshme dhe kujdesshme. Kjo ndodh kur kemi të bëjmë me një komunitet të hapur dhe marrëdhënie të besueshme prind-mësues. Mësuesit i sigurojnë prindërve burime informacioni rreth problemeve shëndetësore dhe ruajtjes e kujdesit (dërgojnë në shtëpi fletëpalosje rreth mirëushqyerjes, programeve të vaksinimit etj.). Mësuesit ofrojnë sugjerime rreth veprimtarive fizike që prindërit dhe fëmijët mund t i bëjnë bashkë,si piknikë të ndryshme, ekskursione. Shëndeti dhe siguria janë shqetësime për të gjithë, një komunikim i hapur dhe i respektueshëm me prindërit dhe familjarët bën të mundur përmbushjen dhe plotësimin e qëllimeve të vëna. 22 Prindërit dhe mësueset duhet të ndajnë me njëri-tjetrin çdo etapë të rritjes, zhvillimit, edukimit dhe ndërhyrjeve tek fëmijët. Edukatoret duhet t u përcjellin prindërve qetësinë, besimin dhe sigurinë se fëmijët e tyre janë në duar të sigurta. Prindërit duhet t i shohin institucionet parashkollore si pikënisjen e proceseve relacionale të fëmijëve të tyre, si zanafillën e procesit të 21 Dusi, P. The Family-School Relationships in Europe: A Research Review. C E S P. Journal. Vol.2. No1. 2012. Fq.13-21. http://www.cepsj.si/pdfs/cepsj_2_1/cepsj_2_1_pp013_dusi.pdf 22 Marsh, J. C. (2009) Koncepte themelore për ta kuptuar kurrikulën. CDE. faqe.38, 39, 139, 176-187) 13

gjatë të edukimit dhe formimit të fëmijëve të tyre. Ndërmjet familjes dhe institucionit arsimor nuk duhet të ketë korniza, duhet të ketë aftësi të mira dialogu dhe mirëkuptim reciprok. Prindërit ndonjëherë shfaqin qëndrime tepër mbrojtëse ndaj fëmijëve, duke i penguar ata të krijojnë disa eksperienca të domosdoshme për të zhvilluar aftësitë e tyre. Shpesh, prindërit i projektojnë në mënyrë subjektive fëmijët e tyre. Është e nevojshme që, brenda kopshtit, prindërve t u krijohet një mjedis ku ata të mund të flasin për të gjitha shqetësimet, nevojat, problemet dhe dëshirat që kanë lidhur me fëmijët e tyre. Ata duhet të ndajnë me njëri-tjetrin përjetimet dhe eksperiencat e të mësojnë nga përvoja dhe praktika të suksesshme. Prindërit duhet të përfshihen fillimisht në aktivitete me karakter social-edukativ si p.sh. ekskursione, shëtitje, ekspozita pikture, vajtje në cirk, në kinema etj. Më pas, prindërit duhet të përfshihen në jetën e kopshtit si asistentë: të marrin pjesë në aktivitete mësimore; të vëzhgojnë se ç ndodh brenda klasës; të vëzhgojnë mënyrat se si fëmija përfshihet, si i merr dhe si i zbaton instruksionet. Prindërit mund të ndahen në grupe për t i shërbyer më mirë fëmijës dhe për të bashkëpunuar më nga afër me mësueset. Familja dhe kopshti nuk mund të realizojnë misionin e tyre pa siguruar një bashkëpunim të plotë e të suksesshëm me njëri-tjetrin. Por, prindërit duhet të përfshihen edhe në vendimmarrje brenda institucionit parashkollor, për çdo vendim apo proces që lidhet në mënyrë direkte apo indirekte me fëmijët e tyre. 23 2.4.1 Mënyrat e një komunikimi efektiv ndërmjet të rriturve (prindër, kujdestarë) dhe fëmijëve në kopsht Komunikimi me prindërit dhe kujdestarët Komunikimi i mirë me prindërit dhe kujdestarët mund të mbështesë dhe përforcojë punën që mësueset kanë bërë me fëmijët në kopsht. Është e rëndësishme që edukatoret të komunikojnë me prindërit dhe kujdestarët e fëmijëve sepse kështu: ata do të kuptojnë më mirë se si mund t i ndihmojnë edukatoret që t i përgatisin fëmijët e tyre për të pasur sukses në shkollë. ata do të mësojnë se si po përparojnë fëmijët e tyre. ata do të mësojnë mënyrat me të cilat mund t i ndihmojnë fëmijët e tyre në shtëpi. ato vetë do të kuptojnë më mirë eksperiencat dhe historinë e fëmijës. 23 Musai. B.(1999). Psikologjia e edukimit. Tiranë. 14

fëmijët do të shohin se prindërit e tyre kujdesen për ta dhe interesohen për mësimet dhe zhvillimin e tyre. 24 2.4.2 Disa mënyra me të cilat mund të komunikohet me prindërit dhe kujdestarët në mënyrë efektive: Flisni me ta kur sjellin apo marrin fëmijën. Dërgojini në shtëpi letra, shënime ose postë elektronike për t i informuar lidhur me çfarë janë duke mësuar fëmijët në kopsht. Organizoni rregullisht mbledhje për t u treguar se si po ecin fëmijët e tyre, anët e tyre të forta dhe fushat ku ata kanë nevojë për më shumë mbështetje në shtëpi. P.sh. Klajdi po i mëson shumë mirë shkronjat. Ndoshta ai mund t ju tregojë sot se sa shkronja di. Ose Amanta ka pak probleme lidhur me ritregimin e historive që unë i kam lexuar në klasë. Do të ishte mirë sikur t i kërkonit që të fliste rreth historive që ju i lexoni në shtëpi. Pasi të mbaroni së lexuari një libër, ju mund t i thoni p.sh. Amanta, tregoja këtë histori edhe arushit tënd?. 2.4.3 Inkurajoni prindërit dhe kujdestarët që: të flasin me fëmijët gjatë ditës, p.sh. kur janë në makinë, gjatë larjes së fëmijës, gjatë ngrënies në tryezë etj. t i ndihmojnë fëmijët që të njohin emrat e objekteve në mjedisin e tyre. t i lexojnë dhe rilexojnë libra fëmijëve. të përshkruajnë idetë dhe eksperiencat që janë të rëndësishme për ta. të vizitojnë bashkë me fëmijët libraritë dhe muzetë. të nxisin fëmijët të vizatojnë, të përdorin lapsin dhe ngjyrat. Kujtoni që disiplinimi i fëmijës suaj nënkupton që t'i mësoni atij se si të sillet më shumë sesa të dënoni sjelljen e papërshtatshme; Kujtojini fëmijës suaj në çdo moment që e doni atë dhe që është sjellja e keqe ajo që nuk ju pëlqen; 24 Musai. B. (2003). Metodologji e mësimdhënies.pegi. 2003 15

Përpiquni të keni pritshmëri realiste nga fëmija. Kuptoni kufizimet e tij; Bëjini të ditur fëmijës suaj se çfarë prisni prej tij; Tregohuni pozitiv me fëmijën duke përdorur falënderimet dhe inkurajimin; Jepini fëmijës buzëqeshje dhe dashuri duke shpenzuar kohë së bashku; Ndihmojeni fëmijën të gjejë fjalë për të përshkruar ndjenjat e veta; Bëjini të ditur fëmijës se çfarë duhet të bëjë dhe çfarë nuk duhet të bëjë; Jepini mundësi fëmijëve të jenë me fëmijë të tjerë në sheshin e lojërave, në librari, në ekskursion dhe në teatër; Tregojini fëmijës se si të zgjidhë situatat kur nuk është dakord me të tjerët; Jepini shembullin e përdorimit të fjalëve të lutem, faleminderit, më fal; Jepini fëmijës suaj përgjegjësi të vogla në shtëpi dhe në kopsht: derdhjen e plehrave, mbledhjen e lodrave, kujdesin për kafshët shtëpiake. Tregojini fëmijës respektin tuaj për përgjegjshmërinë e tij. Ndihmojeni fëmijën të vëzhgojë dhe të zhvillojë shpirtin kërkues duke i dhënë mundësi të marrë pjesë në ekskursione, vizita në kopshtet zoologjikë dhe botanikë, shëtitje në natyrë; Jepini mundësi fëmijës të kujdeset për kafshë apo lule në shtëpi; përveç ndjenjës së përgjegjësisë, ai do të zhvillojë edhe respektin për mjedisin; Jepini mundësi të fitojë përvojën e ndërtimit nëpërmjet lodrave me konstruksion, gjithnjë duke pasur kujdes për sigurinë e tij; Jepni shembullin e ruajtjes së mjedisit duke hedhur mbeturinat në vendin e duhur. Mësueset duhet të ftojnë prindërit të shohin klasën ku mëson fëmija në kopsht. Ato duhet të ndajnë me prindërit idetë e tyre rreth aktiviteteve që ata mund të bëjnë në shtëpi dhe atyre që ato vetë realizojnë në kopsht. 25 2.5 Strategjitë e mësuesit që ndihmojnë fëmijët për të bërë krahasime gjatë ekskursionit Të modelojë fjalorin kur bën krahasime (p.sh. pyet, "Është treni yt më i gjatë - ose më i shkurtër - se sa i Jonit?"); 25 Zhvillimi i Fëmijërisë së Hershme të organizatës Save the Children në Shqipëri i cili zbatohet në marrëveshje dhe bashkëpunim të ngushtë me Ministrinë e Arsimit dhe Shkencës. Ai është ndërtuar duke u bazuar në standardet e arritjes për fëmijët 4-5 vjeçarë. www.scalbania.org 16

Të angazhojë fëmijët në bashkëbisedim aty ku ata janë duke bërë krahasimet; Të lexojë me zë të lartë tregime familjare, të njohura për fëmijët dhe t'u kërkojë atyre të hamendësojnë se çfarë vjen më pas; Të nxisë fëmijët të ritregojnë historinë e njohur për ta; Të sigurojë mundësinë që fëmijët të krijojnë një "libërth" të ilustruar me figura ku të pasqyrohet një ditë ekskursioni në natyrë; Të përdorë një vizatim ose kalendar xhepi që fëmijët të shënojnë ose të qarkojnë ngjarjet e rëndësishme. 2.6 Strategjitë e mësuesit që ndihmojnë aftësitë e fëmijëve për të paraqitur vëzhgimin e tyre në ekskursion rreth gjallesave Të sigurojë mjetet e nevojshme si blloqe, pamje kafshësh, njerëzish, të përshtatura për fëmijë në mënyrë që ata të luajnë me to dhe të diskutojnë për veprimet dhe krijimet e tyre. Të hartojë një libër klase, në të cilin ngjiten dhe pasqyrohen përshtypjet e fëmijëve nga vëzhgimet e kryera në kopshtin zoologjik, gjatë ekskursioneve etj. Të ftojë në klasë vizitorë me profesione si veteriner, fermer, infermier Të mbështesë lojën pretenduese të fëmijëve me gjallesat Të modelojë fjalorin që përdoret për përshkrimin e karakteristikave të botës së gjallë. Të pajisë klasën me libra tërheqës për të përfshirë fëmijët në botën natyrore të gjallesave. Të angazhojë fëmijët në veprimtari muzikore dhe artistike për të imituar gjallesat dhe tingujt që ata bëjnë Të mbështesë tentativën e fëmijëve për të bërë piktura ose skulptura (plastelinë, brumë, pastele etj.) me gjallesa. 26 26 Snege. P., et al. (2000). Shkollat e të nxënit. ISP, Tiranë. 2000 17

1.1.Strategjitë e mësuesit për të nxitur kuriozitetin gjatë ekskursionit Të krijojë një mjedis të mësuari me shumëllojshmëri materialesh që fëmijët të zbulojnë dhe manipulojnë (duke qenë i kujdesshëm për të shmangur krijimin e një situate të mbi stimuluar ose të nën stimuluar) Të sjellë në klasë objekte reale që u vlejnë fëmijëve në procesin e zbulimit, si p.sh. makina shkrimi, telefona etj Të ndërhyjë në mënyrë periodike me materiale të reja në klasë (ose heqjen e tyre kur shihet se fëmijët kanë humbur interesin për to) T u bëjë fëmijëve pyetje me fund të hapur rreth se çfarë janë dukë bërë, duke vëzhguar ose duke menduar Të japë disiplinën e shkencës me shembuj të objekteve (p.sh. shkëmbinj, fole zogjsh etj.) dhe përmes qenieve të gjalla (kafshë ferme, gjethe etj.) në mënyrë që fëmijët të vëzhgojnë dhe të ndërveprojnë me to. Të inkurajojë fëmijët për të bërë pyetje Të pranojë teoritë e fëmijëve dhe t i inkurajojë për t i provuar ato (gjithnjë duke pasur në konsideratë rregullat e sigurisë) Të lexojë literaturën që stimulon interesin e fëmijëve dhe kuriozitetin e tyre për njerëzit, vendet, botën natyrale, makinat etj 18

Të përdorë pyetjet e fëmijëve rreth ngjarjeve spontane për angazhimin e tyre në një projekt (p.sh. rreth ndërtimit të një rruge, rreth një objekti kulture nga vizita e familjes në një vend tjetër) Të bëjë vizita dhe ekskursione me fëmijët për të zbuluar botën natyrore. 2.6.1 Model i planifikimit të ekskursionit me karakter mësimor Tema Kohëzgjatja Vendi Materialet Lëndët Qëllimi Metodat Rezultatet e të nxënit Ekskursioni-Kujdesi për natyrën 4 orë mësimi Në natyrë Lapsa, fleta të bardha, ngjyra, qese bërlloku, dorëza për një përdorim Gjuhë shqipe, Njeriu dhe natyra, Edukatë qytetare, Edukatë figurative, Punë dore - Të bëhen të ndërgjegjshëm për ambientin, mbrojtjen e tij; - Të mësojnë për problemet që rrjedhin nga ndotja e ambientit dhe jetesa në një ambient të tillë; - Të diskutohen përgjegjësitë tona për kujdesin ndaj natyrës. Diskutim, punë në grupe, punë individuale, punë në dyshe - Nxënësi tregon rolin e mjedisit natyror për botën e gjallë dhe aktivitete njerëzore; - Shpjegon dhe argumenton rregulla të sjelljes në natyrë; - Praktikon kujdesin dhe mirësjelljen në lidhje me atë mjedis; - Pasuron fjalorin me fjalë e shprehje të reja; 19

- Materialet, të cilat zakonisht i hedhim si të panevojshme, nxënësi i përdor për të krijuar mjete e vegla pune, të cilat do t i shërbejnë në punën mësimore për konkretizimin e mësimit; - Kupton se faktori njeri është shkaktari kryesor i ndotjes, por edhe i pastrimit dhe mirëmbajtjes së mjedisit; - Përmes vizatimit bën dallimin mes ambientit të pastër dhe atij të papastër (me mbeturina). Fazat e realizimit E V O K I M Aktivitetet Ambienti që na rrethon Përshkrimi i aktivitetit - Nxënësit përshkruajnë/vizatojnë vendin, natyrën që i rrethon, bukuritë e saj, format e relievit; - Japin secili mendimin e tyre; Pastaj ju japim kohë nxënësve që pasi ta shprehin mendimin e tyre për atë mjedis natyror të bëjnë pyetje për gjithçka që u intereson rreth atij mjedisi. Koha e realizimit 15 minuta 20

Natyra dhe faktori njeri U themi nxënësve të shpërndahen në drejtime të ndryshme, mundësisht të largohen larg njëritjetrit për të gjetur shembuj të ndotjes së mjedisit. Pasi të gjejnë shembuj të tillë nxënësit formojnë rrethin e diskutimit dhe debati zhvillohet sipas pyetjeve orientuese: - Cila është mbeturina më e përhapur që kanë ndeshur? - Kush mund ta ketë hedhur atë? - Kush është përgjegjës për këto lloje ndotjesh? - Çfarë duhet bërë për t i ndaluar ato? Cilat janë rregullat e sjelljes në natyrë? 10 minuta 15 minuta 21

R E A L I Z I M Prezantim grafik i tipareve të natyrës Dreka Krijojmë për nevojat tona Nxënësit organizohen në grupe, sipas dëshirës së tyre. U japin fleta të bardha të formatit A 3, të cilave do t ju bëjnë një vijë (ndarje) në mes. Në anën e majtë të fletës nxënësit bëjnë vizatim të peizazhit mbi bazën e vëzhgimit, kryesisht vizatim të vendeve ku ka mbeturina. Sipas mundësive bëjmë dhe fotografi. U tregojmë nxënësve për kohën që kanë në dispozicion për ta përfunduar vizatimin. Secili nxënës duhet të shënojë emrin në pjesën pas vizatimit, në mënyrë që saktësisht të dihet autori i punimit. Për nxënësit porositet ushqim dhe pije Pyesim nxënësit se çfarë do të bëjnë me gjësendet që nuk do t u nevojiten më si: foliet (mbështjellësit e bukës), shishet e plastikës, qeset e najlonit në të cilat ishte vendosur ushqimi. (Paraprakisht para organizimit të ekskursioneve sigurohemi që ushqimi të mbështjellët me folie dhe të vendoset në qese najloni). Nxënësit i grupojmë 30 minuta 20 minuta 30 minuta 22

Prezantim grafik i tipareve të natyrës në tri grupe dhe u ndajmë detyra. Grupi i parë me shishet e pijeve do të punojnë, sipas dëshirës, mjete mësimore, të cilat do iu nevojiten për konkretizimin e mësimit. Grupi i dytë do të punojnë sipas dëshirës mjete mësimore nga foliet (mbështjellësit e ushqimit). Grupi i tretë do të punojnë sipas dëshirës mjete mësimore nga qeset e najlonit, në të cilat ka qenë i vendosur ushqimi. Ideator dhe kreator të punës së nxënësve janë vetë nxënësit. Sipas nevojës edhe mësimdhënësit mund të japin sugjerime në mënyrë që të lehtësojnë punën e nxënësve. Pasi që nxënësit të ulen, u japim fleta të bardha (secili fletën që kishte më herët, i gjejmë në bazë të emrit) dhe në anën e djathtë bëjnë vizatim të peizazhit të së njëjtës pjesë që vizatuan më parë, por tashmë ajo hapësirë është e pastër. Sipas mundësive, bëjmë dhe fotografi. Kjo u ndihmon nxënësve që të vërejnë dallimet mes ambientit të 30 minuta 23

R E F L E K T I M Albumi i përshtypjeve pastër dhe atij të papastër. Nxënësve u japim fletëza që të vizatojnë/pikturojnë, përshtypjet e tyre nga dita e ekskursionit. Diskutim me nxënësit për mundësinë e hapjes se një ekspozite në shkollë me vizatimet e nxënësve, punët e punuara nga nxënësit, si dhe fotografitë e bëra nga ekskursioni/pikniku, me qëllim që për rezultatet e arritura nga ajo ditë mësimi përmes ekskursioni/piknikut të informohen edhe nxënësit e tjerë dhe përmes tyre të barten edhe mesazhe për ruajtjen e mjedisit. Po ashtu, mund të ekspozohen edhe fletëzat me përshtypjet e nxënësve nga ekskursioni/pikniku, si dhe të vendoset një fletore ku do t i shkruajnë përshtypjet dhe komentet e tyre nxënësit, mësimdhënësit, prindërit, të cilët do kenë rastin ta shohin këtë ekspozitë. 5 minuta 10 minuta 24

Reflektim i ditës së ekskursionit Dita e ekskursioni/piknikut është ditë mësimi. Kohën dhe vendin e mbajtjes së ekskursioni/piknikut e cakton mësimdhënësi. Mund të organizohet për qëllime të ndryshme dhe të lidhet në të njëjtën kohë me shumë lëndë mësimore. Mësimdhënësi mund të përzgjedhë ato metoda apo teknika, të cilat nxisin diskutimin, debatin, refleksionin apo vlerësimin e situatave, në përshtatje me moshën e nxënësve. Në tërësinë e metodave dhe teknikave përmendim disa prej tyre, të tilla si situatat e rastit, loja në role, tregimet, historitë, etj., për të vetmen arsye se përdorimi i tyre përmbush më së miri pritshmërinë e mësuesve për trajtimin e problematikave të ndryshme që lidhen me vendin ku organizohet ekskursioni/pikniku. Kjo nuk e privon aspak mësimdhënësin nga liria për të përdorur metodën, teknikën apo për të hartuar strategjinë që ai/ajo e konsideron si më efektiven në kushtet konkrete të klasës me të cilën ai/ajo punon. Realizimi i ekskursionit/piknikut shënohet në ditar, në rubrikat e orëve dhe duhet shënuar edhe emrat e nxënësve, të cilët nuk kanë marrë pjesë në ekskursioni/piknik. 25

3 Përfundim Krijimi i një mjedisi të përshtatshëm me kërkesat dhe nevojat e mësimit të bazuar në hulumtim përbën një sfidë të re për shkollën dhe institucionet që mbështetin e mbajnë përgjegjësi për zhvillimin e arsimit. Fotografi, rregjistrime, vidio dhe raporte për veprimtaritë duhet të jenë pjesë jo vetëm e koleksionit të punëve të nxënësit dhe klasës, por edhe pjesë e promovimeve dhe publikimeve të punëve të nxënësve në shkollë, në komunitet dhe më gjerë. Mësuesi gjatë projektimit të detyrës mësimore duhet të parashikojë edhe përfshirjen e prindit me rol konkret sipas mundësive dhe aftësive të tij. Në rastin e vështirësisë së përfshirjes së një prindi të veçantë, mësuesi bashkë me prindin të ndërtojë struktura të përbashkëta organizative apo mekanizma që e lehtësojnë procesin e përfshirjes. Një model i rekomandueshëm mund të jetë krijimi i shoqatave të përbashkëta prindër mësues. Vlerësimi me notë nuk ngërthen gjithë volumin dhe vlerën specifike të produktit të punës së nxënësit dhe të nxënit të tij të arritur si rezultat i hulumtimeve të mundimshme, bashkëpunimeve dhe ndërveprimeve aktive, përpjekjeve përtej orës mësimore apo kohës së kryerjes së detyrës tradicionale në shtëpi dhe kapërcimeve të tundimeve për të kopjuar apo prezantuar punët e kryer nga të tjerët, qofshin këta dhe prindërit e tyre. Nisur nga ky këndvështrim, ky studim rekomandon: - Gjetjen e një sistemit më të përshtatshëm vlerësimi, me qëllim që të pasqyrojë jo vetëm nivelin e dijeve, por dhe shprehitë dhe kompetencat e nxënësit. - Rekomandohet një vlerësim gjatë ekskursioneve që më shumë se sa rezultatin e saktë të kryerjes së detyrës të vlerësojë procesin dhe përpjekjet e nxënësit për të gjetur rrugën e dijes dhe zotërimit të kompetencave për të reaguar në mënyrë aktive, intelektuale dhe me efektivitet gjatë përballjes me probleme dhe zgjidhje situatash gjatë jetës së tij. - Të zhvillohen kërkime për të zbuluar marrëdhënie dhe gjetje në drejtim të hartimit të një kurrikule me thelb edukimin e kompetencave tek nxënësit. - Të studiohet mënyra e përshtatjes së sistemit të vlerësimit progresiv të nxënësve. - Të kryhen studime në fushën e ndikimit të teknologjisë në mësimin hulumtues. - Të kryhen studime në gjetjen e modeleve të zhvillimit të procesit me bazë të gjerë përfshirëse të prindërve, nxënësve dhe burimeve komunitare. 26

4 Literatura 1. Bruner.J. (2003). Kultura e edukimit. ISP. Tiranë 2. Musai Bardhyl, Psikologji edukimi, zhvillimi, të nxënët, mësimdhënia, fq. 269, Shtëpia botuese Pegi, Tiranë 1999 3. Musai. B.(1999). Psikologjia e edukimit. Tiranë. 4. Musai. B. (2003). Metodologji e mësimdhënies.pegi. 2003 5. Pedagogët e Mëdhenj.Nga J.S. Brubacher,G.Calo,R.Dottrens,W.Flitner,V.Garcia Hoz, V. Mallinson, P. Mesnard, L. Meylan, J. Moreau, J. B. Piobetta, R. Plancke, R. Savioz, nën drejtimin e Jean Chateau,f. 165 Shtëpia botuese Toena,Tiranë 2000 6. Fraboni. F & Minerva, P.M.(2003).Manuali i pedagogjisë së përgjithshme.isp.2003 7. Grup autorësh, Pedagogjia, Enti i Teksteve dhe Mjeteve Mësimore, 1988, f. 584, Origjinali: Pedagogija, Pedagosko-knjizhevni zbor, Zagreb,1978, përkthyer nga, Isa Bajçinca, 1988 8. Fullan. M. (2001). Kuptimi i ri i ndryshimit në arsim. CDE. Edualba. Tiranë. 9. Instituti i Kurrikulave dhe i Standardeve, (2008 2009), Programi Arsimor për Ciklin e Mesëm të Ulët, Lënda Edukatë shoqërore, klasa e IX 10. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Fjalor i Gjuhës së Sotme, Botim i dytë i ripërpunuar (me rreth 35.000 fjalë), botimet Toena, Tiranë 2002 11. http://fjalorshqip.com/ 12. Osmani, Shefik, Fjalor i Pedagogjisë, 8 Nëntori, Tiranë 1983 13. Flores Marlon dhe Enis Selimi, Kontributi Ekonomik i Ekosistemeve brenda dhe rreth Parkut Kombëtar të Maleve të Sharrit për Ekonominë e Kosovës, f. 17 Raport i UNDPsë, 2013 14. Raffael, K., & Linda, M. (1999). Improving home-school collaboration with disadvantaged families: Organizational principles, perspectives, and approaches. School Psychology Review, 28(3), 448-469. 15. Fatmir Bezati & Rozeta Hoxhalari. (2011). Përfshirja e prindërve në jetën shkollore. 16. National Coalition for Parent Involvement in Education.http://www.ncpie.org/ DevelopingPartnerships/. 17. Jarvis, Lori A. Keep In Touch With Parents Via Email. Action Research Project. imet.csus. edu/imet3/lori/eportfolio/myrol.html.html. 18. Timothy H. Brubaker, Ellie Brubaker, Mary Link. (2001): School Violence: Partnerships with Families for School Reform. Michigan family revieë. vol. 6, no. 1, Fall 2001 19. Dusi, P. The Family-School Relationships in Europe: A Research Review. C E S P. Journal. Vol.2. No1. 2012. Fq.13-21. http://www.cepsj.si/pdfs/cepsj_2_1/cepsj_2_1_pp013_dusi.pdf 20. Marsh, J. C. (2009) Koncepte themelore për ta kuptuar kurrikulën. CDE 21. Snege. P., et al. (2000). Shkollat e të nxënit. ISP, Tiranë. 2000 27

5 Jetëshkrimi Jam Fllanza Qestaj. Kam lindur më 13.7.1995, në Deçan. Filloren e kam kryer pranë SHFMU Edmond Hoxha, ndërsa Shkollën e Mesme-Gjimnazin Kuvendi i Junikut, në Junik. Gjatë viteve akademike 2013-2014, kam regjistruar Fakultetin e Edukimit, Fehmi Agani në Gjakovë, Programin: Parashkollor. Kam të përfunduara të gjitha provimet me kohë dhe pres që t i nënshtrohem Provimit përfundimtar. Gjatë kësaj kohe, sa kam studiuar, kam punuar dhe mbrojtur me sukses të dalluar shumë punime seminarike dhe profesionale. Falënderoj familjen dhe mësimdhënësit në mbështetjen e pakursyer. 28