UNIVERSITETI ALDENT FAKULTETI SHKENCAVE MJEKËSORE TEKNIKE

Similar documents
Adoleshentët dhe shëndeti mendor

From the Pastor s Desk

Edukimi fiziko-seksual dhe inteligjenca emocionale-seksuale

Rekomandimi Rec(2000)20 i Komitetit të Ministrave për shtetet anëtare mbi rolin e ndërhyrjes së hershme psikosociale në parandalimin e kriminalitetit

BLUEPRINT FOR ENGLISH LANGUAGE LEARNERS (ELLS) SUCCESS PROJEKTI PËR SUKSESIN E NXËNËSVE QË MËSOJNË ANGLISHT

Udhëzime për shkolla W RLD. Udhëzime për. #fëmijëtimarrinshkollatpërsipër. CHILDREN'S 20 Nëntor 2017 DAY

Në fund të programit gjenden Shtojcat, në të cilat pasqyrohen shembuj praktikë(jo të detyruar), të zbatimit të programit mësimor.

Mbrojtja e Fëmijëve Manual për shkollat

Republika e Kosovës. Republika Kosova-Republic of Kosovo. Qeveria Vlada-Government

Analizë e situatës së parandalimit të keqtrajtimit të fëmijëve në Shqipëri Progresi në të ardhmen

UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE PROGRAMI I DOKTORATURËS DISERTACION

Përmbajtja: Menaxhimi i Sistemeve të Informacionit

Programi M: Doracaku i Meshkujve të Rinj. Një qasje Gjinore për Ndërtimin e Aftësive Jetësore për një Tranzicion të Shëndetshëm drejt Burrërisë

ROLI I INSTITUCIONEVE

KRIMINALITETI I TË MITURVE NË SHQIPËRI. Analizë e shkaqeve dhe faktorëve të kriminalitetit tek të miturit në Shqipëri

DOKUMENT AKTUAL Roli i punës së të rinjve në parandalimin e radikalizimit dhe ekstremizmit të dhunshëm

Roli i mësimdhënësit në ligjërimin e letërsisë

PUNIM DIPLOME (NIVELI BACHELOR)

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMIAGANI PUNIM DIPLOME

UNIVERSITETI I TIRANËS

REPUBLIKA E SHQIPËRISË UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE DEPARTAMENTI I PEDAGOGJI-PSIKOLOGJISË

Në fund të programit gjenden Shtojcat, në të cilat pasqyrohen shembuj praktikë(jo të detyruar), të zbatimit të programit mësimor.

Ndalimi i ndëshkimit trupor në shkolla Përgjigje në pyetjet që shtrohen më së shpeshti

E DREJTA E FËMIJËVE ME AFTËSI TË KUFIZUARA PËR ARSIM GJITHËPËRFSHIRËS

MANUAL PËR NJËSITË E MBROJTJES SË FEMIJËVE. Për mbrojtjen e femijëve nga abuzimi dhe shfrytëzimit nëpërmjet internetit

Gender & HIV/AIDS. Tekste të Rëndësishme, Studime rastesh Mjete, Udhëzues dhe Organizata

Dokumenti Strategjik dhe Plani i Veprimit për

ROLI I MËSUESVE NË MBËSHTETJE TË PUNËS INDIVIDUALE PËR ZHVILLIMIN TËRËSOR SIPAS GRUPMOSHAVE

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FAKULTETI I MJEKËSISË PROGRAMI I INFERMIERISË PUNIM DIPLOME. TEMA: Kujdesi infermieror te personat me retardim mendor

Sanksionimi i të drejtave të të moshuarve Drejt një Konvente të Kombeve të Bashkuara

Bullying në shkollat fillore:

STANDARDET E SHKOLLËS SI QENDËR KOMUNITARE (DRAFT)

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI KUJDESI INFERMIEROR TE PACIENTËT NË EMERGJENCAT PSIKIATRIKE

Mbajtja e Fëmijëve sigurt Si ti implementojm ë standardet

INKLUZIONI NË ARSIMIN E MESËM PROFESIONAL

UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE

European Network. Edukimi seksual. Në Evropë dhe Azinë Qendrore. Përparimet dhe zhvillimet e fundit të teknologjisë

Seminar i Standardeve Ndërkombëtare të Raportimit Financiar për Rregullatorët Çështjet e Kontabilitetit dhe Rregullatore

BARAZIA GJINORE në Shqipëri

Korniza gjithpërfshirëse e politikës mbi çeshtjen e aftësisë së kufizuar në Kosovë

CURRICULUM VITAE. Remarks: 8. Publikimet shkencore: Tema Revista shkencore Impact factor/issn The Tragic Living of Woman in Modern Albanian Literature

Të Drejtat e Njeriut dhe Identiteti Gjinor

Tidita ABDURRAHMANI Universiteti Hëna e Plotë Bedër Tirana/Albania

Karta Evropiane e Shëndetit të Zemrës

AutoCAD Civil 3D. Xhavit Ratkoceri IEE Prishtine, Rep. e Kosoves Perfaqesues i Autodesk Autodesk

AKSESIMI I SHËRBIMEVE SHËNDETËSORE NGA GRUPET NË NEVOJË

ÇËSHTJET GJINORE DHE KONTROLLI I ARMËVE TË VOGLA DHE TË LEHTA (SALW)

Për Shkollën Qendër Komunitare -

MAN AS A HUMAN WHO DIRECTS THE VIOLENCE TO HERSELF AND OTHERS - CONSEQUENCES OF TIME OR LONG TIME OF TRANSITION IN THE REPUBLIC OF MACEDONIA

UDHËZUES PRAKTIK PËR HARTIMIN DHE ZBATIMIN E PLANIT EDUKATIV INDIVIDUAL (PEI)

MINISTRIA E ARSIMIT, SHKENCËS DHE E TEKNOLOGJISË E KOSOVËS STANDARDET E PËRGJITHSHME TË EDUKIMIT DHE ARSIMIT PARASHKOLLOR NË KOSOVË (3-6 VJEÇ)

Pjesëmarrja e Institucionit të AP në Procesin e Monitorimit të Konventës CEDAW dhe Raportimit përpara Komitetit CEDAW

Vlerësimi i Njësive për Mbrojtjen e Fëmijëve

Punim për gradën shkencore Doktor

Nr.8 dhjetor 2017 Shkup

NJË STRATEGJI PËR NJË SHOQËRI ME BARAZI GJINORE DHE PA DHUNË.

Raporti i Implementimit të Planit të Veprimit për Fëmijë

PËR SHËNDETIN RIPRODHUES

DORACAK PËR EKIPET NDËRMJETËSUESE MES BASHKËMOSHATARËVE

Cilësia e Arsimit dhe Mundësitë për Zhvillimin e Aftësive në Shqipëri

PRINDËRVE, EDUKATORES DHE FËMIJËVE NË KOPSHT

EDITORIAL. 2 for you. Përshëndetje lexues të dashur,

Ndikimi i motivimit dhe i kënaqësisë në angazhimin e punonjësve.

Universiteti i Gjakovës Fehmi Agani Fakulteti i edukimit (Programi Fillor) Studime Bachelor

The Danish Neighbourhood Programme. Udhëzues. e të drejtave. shëndetësore

Udhëzues Praktik për mbrojtjen e fëmijëve

Prmbledhje mbi Monitorimin e Paraburgimit

UNIVERSITETI I TIRANËS

DOKTORATURË E DREJTA PËR KUJDES SHËNDETËSOR DHE SIGURIM SHËNDETËSOR NË REPUBLIKËN E SHQIPËRISË

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI FAKULTETI I EDUKIMIT - GJAKOVË PROGRAMI: FILLOR

PARATHENIE një platformë të organizuar dhe të koordinuar institucionalisht

UNIVERSITETI FEHMI AGANI GJAKOVË FAKULTETI I EDUKIMIT

e gjelbër Si të bëhemi një shkollë Trajnim për mësuesit. Korçë, 9-11 Maj 2014 This project is implemented by The Albanian Society of Biologists

IDM ALBANIA. Për një polici me integritet dhe etikë: Rëndësia e edukimit bazë dhe atij në vazhdim

MBËSHTETJESAI-vePËR PËRMIRËSIMINEINFRASTUKTURËSETIKE

Bëhu burrë! Bashkohu edhe ti për të ndalur dhunën ndaj grave! Burrat dhe çështje bashkëkohore të mashkulloritetit

Politika të Sigurisë dhe Specifikat e Policimit në Komunitet në Shqipëri pas Rënies së Regjimit Enverist

Vlerësimi i Shërbimeve të Konsultoreve të Nënës dhe Fëmijës në Shqipëri

UNIVERSITETI I GJAKOVËS FEHMI AGANI FAKULTETI I MJEKËSISË DREJTIMI: INFERMIERI PUNIM DIPLOME. Tema: PROBLEMET SOCIALE TË MOSHËS SË TRETË

UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE PROGRAMI I DOKTORATURЁS DISERTACION

Çështje të të Drejtave të Njeriut, Diskriminimit dhe Barazisë Gjinore në Mediat Shqiptare

Nr41-Ji Prot Tirane,;!

POLITIKAT E PËRFSHIRJES SOCIALE PËR FËMIJËT DHE FINANCIMI I TYRE NË SHQIPËRI

Copyright i Dorjana Nano 2014

Dita Botërore e Ushqimit 16 Tetor 2017

Analiza gjinore e teksteve te shkollës fillore. Studim i Qendrës Aleanca Gjinore për Zhvillim. Financuar nga Kvinna till Kvinna

RAPORT VLERËSIMI. Grupi i Ekspertëve: Av. Entila Zyba Dr. Blerta Çani Manjola Veizi Xheni UNWOMEN

PËRGJEGJËSIA LIGJORE E PUNËDHËNËSIT NË RASTET E AKSIDENTEVE NË PUNË DHE SËMUNDJEVE PROFESIONALE SIPAS DISPOZITAVE TË LEGJISLACIONIT SHQIPTAR

MARRËDHËNIA MIDIS NDËRVEPRIMIT ME PRINDËRIT DHE TEMPERAMENTIT NË PËRSHTATSHMËRINË SJELLORE TË FËMIJËVE PARASHKOLLORË

PROBLEME TË PËRSHTATJES AKADEMIKE DHE SOCIALE TË NXËNËSVE TË ARSIMIT TË DETYRUAR QË TRANSFEROJNË STUDIMET

I. HYRJE NË SISTEMIN E TË DREJTAVE TË NJERIUT

KOMUNIKIMI SI FAKTOR I MOTIVIMIT TË MËSIMDHËNËSIT КОМУНИКАЦИЈАТА КАКО ФАКТОР НА МОТИВАЦИЈА НА НАСТАВНИКОТ

Tema: ZHVILLIMI I POLITIKAVE SOCIALE NË SHQIPËRI DHE NË FRANCË, VENDI QË ZËNË FËMIJËT NË KËTO POLITIKA

karrigeve me rrota manuale

VLERËSIMI I FORMAVE ALTERNATIVE TË KUJDESIT DHE MBËSHTETJES SË SHËRBIMEVE FAMILJARE PËR FËMIJËT ME PAAFTËSI RAPORT

Zhvillimi i Shkathtësive të. Leximit në

MANUAL TRAINIMI PJESMARRJA E GRAVE DHE TË RINJVE NË VENDIM-MARRJEN LOKALE KOALICIONI PËR NXITJEN E PJESMARRJES SË GRAVE DHE TË RINJVE NË POLITIKË

Education Sector. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Shqipëria. Analizë e Politikës Arsimore Çështje dhe Rekomandime

UNIVERSITETI I TIRANËS FAKULTETI I SHKENCAVE SOCIALE DEPARTAMENTI PEDAGOGJI PSIKOLOGJI PROGRAMI I DOKTORATËS

Udhëzues për gratë. mbi REFORMËN NË SEKTORIN E SIGURISË. Megan Bas ck dhe Tobie Whitman DCAF. The Institute for Inclusive Security

Transcription:

"Të rinjtë dhe shëndeti mendor në një botë në UNIVERSITETI ALDENT FAKULTETI SHKENCAVE MJEKËSORE TEKNIKE FAKULTETI SHEKNCAVE MJEKESORE TEKNIKE DITA BOTËRORE E SHËNDETIT MENDOR Dita Botërore e Shëndetit Mendor kujtohet çdo vit në 10 tetor, me objektivin e përgjithshëm të rritjes së ndërgjegjësimit për çështjet e shëndetit mendor në mbarë botën dhe mobilizimin e përpjekjeve për mbështetje të shëndetit të mirë mendor. Dita ofron një mundësi për të gjithë aktorët që punojnë në çështjet e shëndetit mendor për të folur për punën e tyre dhe çfarë duhet bërë për të bërë kujdesin e shëndetit mendor një realitet për njerëzit në mbarë botën. Dita Botërore e Shëndetit Mendor (10 tetori) është një ditë për edukimin global të shëndetit mendor, ndërgjegjësimin dhe avokimin kundër stigmës sociale. Ajo u festua së pari në vitin 1992 me iniciativën e Federatës Botërore të Shëndetit Mendor, një organizatë globale e shëndetit mendor me anëtarë dhe kontakte në më shumë se 150 vende. Këtë ditë, çdo tetor, mijëra mbështetës angazhohen për të festuar këtë program të ndërgjegjësimit vjetor për të sjellë vëmendjen ndaj sëmundjes mendore dhe efekteve të saj të mëdha në jetën e njerëzve në mbarë botën. Tema e këtij viti është "Të rinjtë dhe shëndeti mendor në një botë në ndryshim". Rruga më e mirë për jetëgjatësinë e mirëqenies së çdo individ është ajo që fillon me shëndet të mirë mendor. Të rinjtë që rriten me strese të shumta për shkak të efekteve të traumës, diskriminimit transgjinor, sëmundjeve kryesore mendore, ngacmimeve dhe vetëvrasjeve, kanë shumë më shumë gjasa që të kenë probleme të shëndetit mendor gjatë gjithë jetës së tyre. Dita Botërore e Shëndetit Mendor 2018 ka për qëllim do të tregojë rëndësinë e krijimit të më shumë shërbimeve dhe kujdesit më të mirë për të rinjtë dhe çështjet më të shpeshta që ata po përjetojnë më së shumti këto kohë. Ndërhyrjet e parandalimit, ndërhyrjet e hershme, elasticiteti/qendrueshmëria, perballja me këto probleme informacioni dhe pasja e shërbimeve në dispozicion, janë faktorët kryesorë në krijimin e një të ardhmeje të shëndetshme për të rinjtë tanë TË RINJTË DHE SHËNDETI MENDOR NË NJË BOTË TË NDRYSHME

Adoleshenca dhe vitet e hershme të moshës madhore janë një kohë e jetës kur ndodhin shumë ndryshime, për shembull ndryshimi i shkollave, largimi nga shtëpia, fillimi i universitetit, ose një punë e re. Për shumë, këto janë kohë emocionuese. Por gjithashtu mund të jenë kohë stresi dhe veshtirësish. Në disa raste, nëse nuk njihen dhe menaxhohen, këto ndjenja mund të çojnë në sëmundje mendore. Zgjerimi i përdorimit të teknologjive online, pa dyshim që sjell shumë përfitime, gjithashtu mund të sjellë presione shtesë, pasi lidhja me rrjetet virtuale në çdo kohë të ditës dhe të natës rritet. Shumë adoleshentë gjithashtu jetojnë në zonat e prekura nga emergjenca humanitare siç janë konfliktet, fatkeqësitë natyrore dhe epidemitë. Të rinjtë që jetojnë në situata të tilla janë veçanërisht të prekshëm nga vuajtjet dhe sëmundjet mendore. Gjysma e të gjitha sëmundjeve mendore fillon në moshën 14 vjeçare, por shumica e rasteve nuk zbulohen dhe trajtohen. Në kushtet e barrës së sëmundjes midis adoleshentëve, depresioni është shkaku kryesor i tretë. Vetëvrasja është shkaku i dytë kryesor i vdekjes midis 15-29-vjeçarëve. Përdorimi i dëmshëm i alkoolit dhe drogave të paligjshme në mesin e adoleshentëve është një çështje e rëndësishme në shumë vende dhe mund të çojë në sjellje të rrezikshme si seksi i pasigurt, ose ngarje të rrezikshme të mjeteve motorrike. Çrregullimet e ngrënies janë gjithashtu shqetësuese. Rritja e ndërgjegjësimit mbi rëndësinë e ndërtimit të elasticitetit mendor Për fat të mirë, ka një njohje gjithnjë në rritje të rëndësisë së ndihmesës së të rinjve për të ndërtuar rezistencë mendore, e cila e ndihmon, për t'u përballur me sfidat e botës së sotme. Faktet shkencore gjithnjë e më shumë në rritje tregojnë se promovimi dhe mbrojtja SHENDETI e shëndetit MENDOR të TE adoleshentëve RINJTE NE sjell përfitime TE DHËNA jo vetëm PËR për TË shëndetin RINJTË NËe adoleshentëve, qoftë SHQIPERI në periudhën afatshkurtër dhe afatgjatë, BOTË por edhe në ekonominë dhe Sipas shoqërinë, INSTAT me të rinj të shëndetshëm, të aftë të japin Një kontribute në gjashtë më njerëz të mëdha janë për të fuqinë Dëmtimet punëtore, e familjet, jashtme, komunitetet helmimi dhe dhe shoqërinë në moshës tërësi. aksidentet janë shkaku kryesor i vdekjes të të rinjve (55.8 përqind të vdekjeve të të 10-19 vjeç. Problemet e shëndetit mendor rinjve të moshës 15 deri në 29 vjeç) përbëjnë 16% të barrës globale Studimi ISHP Sjelljet e shëndetshme tek të sëmundjeve dhe lëndimeve fëmijët e moshës shkollore 11, 13 dhe 15 tek njerëzit e moshës 10-19 vjeç 2014 tregoi se vjeçare. Lidhur me komponentët e shëndetit Gjysma e të gjitha gjendjeve mendor, të paktën një herë në muaj 45.3% të shëndetit mendor fillojnë nga të nxënësve raportuan se kishin prishje të 14 vjeç, por shumica e rasteve humorit, ose irritim, 47.6% ishin nervozë dhe 24.2% kishin çrregullime apo janë të pazbuluara dhe të pa probleme të lidhura me gjumin. Krahasuar trajtuara. me 11 vjeçarët, fëmijët 15 vjeçarë dhe Globalisht, depresioni është vajzat raportojnë më shumë ankesat e mësipërme Afërsisht një në dhjetë fëmijë 11,13,15 një nga shkaqet kryesore të sëmundjes dhe paaftësisë në mesin e adoleshentëve vjeç që ndjekin shkollën kanë provuar Vetëvrasja është shkaku i dytë kryesor i vdekjes midis Page 15-2 duhanin, dhe 2.6% e djemve dhe 0.8% e vajzave janë duhanpirës të rregullt. 3.4% e 29-vjeçarëve. fëmijëve 11, 13, 15 vjeç raportojnë 1 në 5 të rinj vuajnë nga një konsum të rregullt të alkoolit gjatë 30 sëmundje mendore, kjo është

Shëndeti mendor është një pjesë e shëndetit dhe mirëqenies së përgjithshme, i cili përkufizohet si një gjendje mirëqenie në të cilën individi është i ndërgjegjshëm për aftësitë e tij/ saj, arrin të përballet me shqetësimet e jetës së përditshme, është produktiv dhe frutdhënës në punën e tij, dhe është i aftë që të japë kontributin e tij në komunitetin ku jeton. Shëndeti mendor pra është aftësia për të menduar dhe mësuar, si dhe aftësia e një individi për të kuptuar e jetuar me emocionet e veta dhe reagimet e të tjerëve Nën këtë aspekt pozitiv, shëndeti mendor është një themel për mirëqenien dhe funksionimin efikas të individit dhe komunitetit në tërësi. Përcaktuesit e shëndetit mendor tek të rinjtë Page 3

Adoleshenca është një periudhë vendimtare për zhvillimin dhe mbajtjen e zakoneve shoqërore dhe emocionale të rëndësishme për mirëqenien mendore. Këto përfshijnë adoptimin e modeleve të gjumit; aktivitet I rregullt fizik; zhvillimi aftësive ndërpersonale për përballimin e zgjidhjes së problemeve dhe të mësuarit për të menaxhuar emocionet. Mjediset mbështetëse në familje, në shkollë dhe në komunitetin më të gjerë janë gjithashtu të rëndësishme. Faktorë të shumëfishtë përcaktojnë shëndetin mendor të një adoleshenti në çdo kohë. Sa më shumë adoleshentët janë të ekspozuar ndaj faktorëve të rrezikut, aq më i madh është ndikimi i mundshëm në shëndetin e tyre mendor. Faktorët që mund të kontribuojnë në stres gjatë adoleshencës përfshijnë dëshirën për një autonomi më të madhe, presion për të qenë në përputhje me kolegët, zbulimin e identitetit seksual, rritjen e aksesit dhe përdorimin e teknologjisë. Ndikimi i medias dhe normat gjinore mund të përkeqësojnë pabarazinë mes realitetit që jetojnë adoleshentët dhe perceptimeve apo aspiratave të tyre për të ardhmen. Përcaktues të tjerë të rëndësishëm për shëndetin mendor të adoleshentëve janë cilësia e jetës së tyre familjare dhe marrëdhëniet e tyre me kolegët e tyre. Dhuna (duke përfshirë prindërit e rreptë dhe ngacmimet) dhe problemet socio-ekonomike njihen si rreziqe për shëndetin mendor. Fëmijët dhe adoleshentët janë veçanërisht të prekshëm ndaj dhunës seksuale, e cila ka një lidhje të qartë me shëndetin e dëmtuar mendor. Disa adoleshentë janë në rrezik më të madh të problemeve të shëndetit mendor për shkak të kushteve të tyre të jetesës, stigmës, diskriminimit përjashtimit, ose mungesës së qasjes në shërbime mbështetëse cilësore. Këto përfshijnë adoleshentët që jetojnë në mjedise humanitare dhe të brishta; adoleshentët me sëmundje kronike, çrregullime të spektrit të autizmit, paaftësi intelektuale, ose gjendje tjetër neurologjike, adoleshentët shtatzëna, prindërit adoleshentë, ose ata në martesa të hershme dhe/ose të detyruara; jetimët; dhe adoleshentët nga përkatësia etnike, ose seksuale e pakicave, ose grupe të tjera të diskriminuara. Nga ana tjetër, adoleshentët me probleme të shëndetit mendor janë veçanërisht të ekspozuar ndaj përjashtimit social, diskriminimit, stigmës (duke ndikuar në gatishmërinë për të kërkuar ndihmë), vështirësive arsimore, sjelljes së riskut, probleme fizike të shëndetit dhe shkelje të drejtave të njeriut. Gjendjet e shëndetit mendor në adoleshentët Në mbarë botën, vlerësohet se 10-20% e adoleshentëve kanë probleme të shëndetit mendor, megjithatë këto mbeten të padiagnostikuara dhe nëntrajtuara. Shenjat e Page 4

shëndetit të dobët mendor mund të anashkalohen për një numër arsyesh, si mungesa e njohurive ose ndërgjegjësimit për shëndetin mendor midis punonjësve të shëndetësisë, ose stigmës që i pengon ata të kërkojnë ndihmë. Çrregullime emocionale Çrregullimet emocionale shfaqen zakonisht gjatë adoleshencës. Përveç depresionit ose ankthit, adoleshentët me çrregullime emocionale gjithashtu mund të përjetojnë nervozizëm, frustrim, apo zemërim të tepruar. Simptomat mund të mbivendosen në më shumë se një çrregullim emocional, me ndryshime të shpejta dhe të papritura në shpërthimet emocionale dhe ndryshime të humorit. Adoleshentët më të rinj mund të zhvillojnë gjithashtu simptoma fizike të lidhura me emocionet, siç janë dhimbja e stomakut, dhimbja e kokës ose nauzeja. Globalisht, depresioni është shkaku i nëntë kryesor i sëmundjes dhe paaftësisë në mesin e të gjithë adoleshentëve; ankthi është shkaku i tetë kryesor. Çrregullimet emocionale mund të jenë paaftësi thelbësore për funksionimin e një adoleshenti, duke ndikuar në punën dhe në frekuentimin shkollor. Tërheqja, ose shmangia e familjes, kolegëve, ose komunitetit mund të përkeqësojë izolimin dhe vetminë. Në rastin më të keq, depresioni mund të çojë në vetëvrasje. Çrregullime të sjelljes fëmijërore Çrregullimet e sjelljes në fëmijëri janë shkaku i gjashtë kryesor i barrës së sëmundjeve tek adoleshentët. Adoleshenca mund të jetë një kohë ku testohen rregullat, kufijtë dhe limitet. Megjithatë, çrregullimet e sjelljes në fëmijëri paraqesin sjellje të përsëritura, të rënda dhe jo të përshtatshme për moshën, të tilla si hiperaktiviteti dhe mospërfillja (si p.sh. çrregullimi i deficitit të vëmendjes dhe hiperaktivitetit) ose sjellje shkatërruese, ose sfiduese (për shembull çrregullimi i sjelljes). Çrregullimet e sjelljes në fëmijëri mund të ndikojnë në edukimin e adoleshentëve dhe ndonjëherë çojnë në përballjen me sistemet gjyqësore. Çregullime të ngrënies Çrregullimet e ngrënies shfaqen zakonisht gjatë adoleshencës dhe moshës së re të rriturve. Shumica e çrregullimeve të ngrënies prekin femrat më shpesh se meshkujt. Çrregullimet e ngrënies të tilla si anorexia nervosa, bulimia dhe çrregullimi të ngrënit te pakontrolluar karakterizohen nga sjellje të dëmshme të ngrënies si kufizimi i kalorive, apo ngrënia e pakontrolluar. Anoreksia dhe bulimia nervoza gjithashtu përfshijnë një preokupim me ushqimin, lidhur me formën, ose peshën e trupit, dhe sjellje të tilla si aktivitet të tepruar fizik, ose të vjella pas ngrënies për të kompensuar marrjen e kalorive. Njerëzit me anorexia nervosa kanë një peshë të ulët trupore dhe një frikë të rritur të shtimit në peshë. Njerëzit me çrregullime të ngrënit mund të përjetojnë ndjenjat e shqetësimit, të fajjesimit, ose të vetëshkatërrimit kur hajnë në Page 5

mënyrë të pakontrolluar. Çrregullimet e të ngrënit janë të dëmshme për shëndetin dhe shpesh bashkëjetojnë me depresionin, ankthin dhe/ose abuzimin e substancave. Psikozat Çrregullimet që përfshijnë simptomat e psikozës më së shpeshti dalin në adoleshencën e vonë ose në moshën e rritur të hershme. Simptomat e psikozës mund të përfshijnë hallucinacione (të tilla si dëgjimi apo shikimi i gjërave që nuk ekzistojnë) ose mashtrime (duke përfshirë besimet fikse dhe jo të sakta). Përvojat e psikozës mund të dëmtojnë rëndë aftësinë e një adoleshenti për të marrë pjesë në jetën e përditshme dhe edukimin. Në shumë kontekste, adoleshentët me psikozë janë shumë të stigmatizuar dhe në rrezik shkeljeje të të drejtave të njeriut. Vetëvrasja dhe vetëdëmtimi Është vlerësuar se 62 000 adoleshentë vdiqën në vitin 2016 si pasojë e vetë-dëmtimit. Vetëvrasja është shkaku i tretë kryesor i vdekjes në adoleshentët më të rritur (15-19 vjet). Rreth 90% e adoleshentëve të botës jetojnë në vendet me të ardhura të ulëta, ose të mesme, por më shumë se 90% e vetëvrasjeve të adoleshentëve janë në mesin e atyre që jetojnë në ato vende. Përpjekjet për vetëvrasje mund të jenë impulsive, ose të shoqëruara me një ndjenjë të mungesës së shpresës ose të vetmisë. Faktorët e rrezikut për vetëvrasje janë të shumëfishta, duke përfshirë përdorimin e dëmshëm të alkoolit, abuzimin në fëmijëri, stigmën kundër kërkimit të ndihmës, pengesave në qasjen ndaj kujdesit dhe qasjen në mjete. Komunikimi përmes mediave digjitale rreth sjelljes vetëvrasëse është një shqetësim në rritje për këtë grupmoshë. Sjelljet e riskut Shumë sjellje për marrjen e rrezikut për shëndetin, të tilla si përdorimi i substancave ose marrja e rrezikut seksual, fillojnë gjatë adoleshencës. Kufizimet në aftësinë e adoleshentëve për të planifikuar dhe menaxhuar emocionet e tyre, normalizimin e marrjes së rreziqeve që kanë ndikim në shëndetin midis bashkëmoshatarëve dhe faktorëve kontekstualë, si varfëria dhe ekspozimi ndaj dhunës, mund të rrisin gjasat e përfshirjes në sjelljen e riskut. Sjelljet e riskut mund të jenë një strategji jo e dobishme për t'u përballur me shëndetin e dobët mendor dhe mund të kontribuojnë negativisht dhe të ndikojnë rëndë në mirëqenien mendore dhe fizike të adoleshentit. Përdorimi i dëmshëm i substancave (si alkooli ose droga) janë shqetësime të mëdha në shumicën e vendeve.. Përdorimi i dëmshëm i substancave në adoleshentë rrit Page 6

mundësinë e marrjes së mëtejshme të rrezikut, siç është seksi i pasigurt. Nga ana tjetër, marrja e rrezikut seksual rrit rrezikun e infeksioneve seksualisht të transmetueshme dhe shtatzëninë e hershme - një shkak kryesor i vdekjes për vajzat e reja adoleshente (duke përfshirë lindjen dhe abortin e pasigurt). Përdorimi i duhanit dhe i kanabisit janë shqetësime të tjera. Në vitin 2016, bazuar në të dhënat e disponueshme nga 130 vende, u vlerësua se 5.6% e 15-16 vjeçarëve kishin përdorur kanabis të paktën një herë në vitin paraprak. Shumë duhanpirës të rritur kanë filluar cigaren e parë para moshës 18 vjeç. Kryerja e dhunës është një sjellje e rrezikshme që mund të rrisë gjasat për arritje të ulët arsimore, lëndim, përfshirje në krime, ose vdekje. Dhuna ndërpersonale është renditur si shkaku i dytë kryesor i vdekjes së djemve më të rriturnë vitin 2016. Promovimi dhe parandalimi problemeve të shëndetit mendor tek asdoleshtët N dërhyrjet për të promovuar shëndetin mendor të adoleshentëve kanë për qëllim forcimin e faktorëve mbrojtës dhe përmirësimin e alternativave ndaj sjelljeve të riskut. Promovimi i shëndetit dhe mirëqenies mendore ndihmon adoleshentët në ndërtimin e elasticitetit/rezistencë në mënyrë që ata të mund të përballojnë mirë situata të vështira ose vështirësi që hasin. Programet e promovimit për të gjithë adoleshentët dhe programet e parandalimit për adoleshentët në rrezik të problemeve të shëndetit mendor kërkojnë një qasje me shumë nivele me platforma të ndryshme të shpërndarjes - për shembull, mjedisi digjital, mjedisi i kujdesit shëndetësor ose social, shkollat, komuniteti, etj. Shembuj të aktiviteteve promovuese dhe parandaluese përfshijnë: ndërhyrje psikologjike të ofruara në internet, individuale, në grupe etj; ndërhyrjet e fokusuara në familje si trajnimi i aftësive të prindërimit, duke përfshirë ndërhyrjet që adresojnë nevojat e prindërve kujdestarëve; ndërhyrjet në shkollë, siç janë: o ndryshimet organizative për një ambient të sigurt, dhe pozitiv psikologjik; o perfshirja ne curricula për shëndetin mendor dhe shkathtësitë e jetës; o trajnimi i stafit i në zbulimin dhe menaxhimin bazë të rrezikut të vetëvrasjes; o programet parandaluese të bazuara në shkolla për adoleshentët të prekshëm ndaj kushteve të shëndetit mendor; Page 7

ndërhyrjet e bazuara në komunitet, siç janë programet e drejtimit të bashkëmoshatarëve, ose mentorëve; programet e parandalimit të shënjeshtruar ndaj adoleshentëve të prekshëm, të tilla si ato të prekura nga mjediset humanitare dhe të brishta, dhe grupet e pakicave, ose të diskriminuara; programe për të parandaluar dhe menaxhuar efektet e dhunës seksuale në adoleshentët; programe multisektoriale për parandalimin e vetëvrasjeve; ndërhyrje në disa nivele për të parandaluar alkoolin dhe abuzimin me substancat; edukim seksual gjithëpërfshirës për të ndihmuar në parandalimin e sjelljeve seksuale të rrezikshme; programet e parandalimit të dhunës. Zbulimi i hershëm dhe trajtimi Është shumë e rëndësishme që të adresohen nevojat e adoleshentëve me kushte të përcaktuara të shëndetit mendor. Shmangia nga institucionalizimi dhe mbimjekimi, duke i dhënë përparësi qasjeve jo-farmakologjike dhe duke respektuar të drejtat e fëmijëve në përputhje me Konventën e Kombeve të Bashkuara mbi të Drejtat e Fëmijës dhe instrumentet e tjera të të drejtave të njeriut, janë çelësi për adoleshentët. Ndërhyrjet për adoleshentët duhet të marrin në konsideratë: Rëndësia e zbulimit të hershëm dhe sigurimi i ndërhyrjeve të bazuara në dëshmi për çrregullimet mendore dhe të përdorimit dhe të substancave. Ndërhyrjet transdiagnostike - për shembull, ato që synojnë shumë probleme të shëndetit mendor. Mbeshtetje nga personeli trajnuar për të menaxhuar nevojat specifike të adoleshentëve. Angazhimi dhe fuqizimi i prindërve/kujdestarëve, dhe hulumtimi i preferencave të adoleshentëve. Metoda të drejtpërdrejta dhe të udhëzuara individuale vetë-ndihme, përfshirë ndërhyrjet elektronike për problem të shëndetit mendor. Për shkak të stigmës ose fizibilitetit të qasjes në shërbime, vetë-ndihma e pa udhëzuar mund të jetë e përshtatshme për adoleshentët. Medikamentet psikotropike duhet të përdoren me kujdes të madh dhe duhet t'u ofrohen vetëm adoleshentëve me kushte të rënda të shëndetit mendor, kur ndërhyrjet psikosociale janë të paefektshme dhe kur janë të vërtetuara klinikisht dhe me pëlqimin e informuar. Trajtimet duhet të sigurohen nën mbikëqyrjen e specialistit dhe me monitorimin e ngushtë klinik për efektet e mundshme negative. Page 8

Punoi: Dr. SH. Nedime CEKA Burimi: http://ww.who.int/mental_health/world-mental-health-day/2018/en/ https://wfmh.global/world-mental-health-day/ ISHP Sjelljet e shëndetshme tek fëmijët e moshës shkollore 11, 13 dhe 15 vjeç 2014 UNIVERSITETI ALDENT FAKULTETI SHKENCAVE MJEKËSORE TEKNIKE QËNDRA PROMOVIMIT TË SHËNDETIT Page 9

DEPRESIONI Le të flasim Të shqetësuar për të ardhmen? Parandalimi i depresionit gjatë adoleshencës Adoleshenca dhe mosha e re paraqesin shumë mundësi - për të takuar njerëz të rinj, për të vizituar vende të reja dhe për të gjetur një drejtim në jetë. Këto vite mund të jenë gjithashtu një kohë stresi. Nëse ndiheni të tronditur dhe jo të ngacmuar nga këto sfida, lexoni këtë fletë. Çfarë duhet të dini Depresioni është një sëmundje e karakterizuar nga trishtimi i vazhdueshëm dhe humbja e interesit në aktivitetet që zakonisht gëzoni, shoqëruar nga një paaftësi për të kryer aktivitete ditore, për të paktën dy javë. Përveç kësaj, njerëzit me depresion zakonisht kanë disa nga këto shenja: humbje të energjisë; një ndryshim në oreks; flejnë më shumë ose më pak; ankth; përqendrimi i reduktuar; pavendosmëri; shqetësim; ndjenjat e pavlefshmërisë, të fajita, apo të humbjes sëshpresës; dhe mendimet e vetë-dëmtimit ose vetëvrasjes. Shumë mund të bëhet për të parandaluar dhe trajtuar depresionin. Çfarë mund të bëni nëse ndjeheni të mërzitur, ose mendoni se mund të jeni në depresion Bisedoni me dike, një të rritur që ju i besoni për ndjenjat tuaja. Kërkoni ndihmë profesionale. Personeli juaj i kujdesit shëndetësor është një vend i mirë për të filluar. Qëndro i lidhur. Mbani në kontakt me familjen dhe miqtë. Kryeni rregullisht aktivitet fizik edhe nëse është vetëm një shëtitje e shkurtër. Ruani një rutinë të rregullt të ngrënies dhe të fjeturit. Shmangni ose kufizoni marrjen e alkoolit dhe ndaloni përdorimin e drogave të paligjshme; ato mund të përkeqësojnë depresionin. Vazhdoni të bëni gjërat që keni pëlqyer gjithmonë edhe kur nuk ndiheni me humor të mirë Jini të vetëdijshëm për mendimet e vazhdueshme negative dhe vetëkritikën dhe përpiquni t'i zëvendësoni me mendime pozitive. Përgëzoni veten për arritjet tuaja ZHVILLIMI EMOCIONAL I FËMIJËS SIPAS MOSHËS MOSHA Femijet Parashkolloret Shkollorët Pre-adoleshent Adoleshent Page 10

Çfar duhet pritur 1-3 vjeç 3-6 vjeç 7-10 vjeç 11-13 vjeç 14-18 vjeç Luftojnë për të kuptuar veten, emocionet dhe jetën e tyre Bëjnë shumë pyetje Tregojnë ngjarje Përzierja e realitetit dhe fantazive Fëmijet në këtë moshë nuk mund të kuptojnë ide komplekse Ata kanë memorie dhe vëmendje të paqëndruesh me Shpesh kanë shpërthime të ndjenjave Konfuz lidhur me mënyrën se si ndjehen Konkurrues - që ka të bëjë me rregullat dhe fitimin e shpërblimit Argumentues - duke filluar të formojnë mendimet e tyre Socializimi me bashkëmoshat arët është prioritet Përpjekja për pavarësi Ndryshime impulsive dhe të papritura në humor Testojnë limitet sfidojnë rregullat dhe autoritetin Socalizojnë me moshatarët Beteja midis prindit dhe fëmijës Luhatje humori Pasiguri mbi të ardhmën Opinione të forta individuale Emocionet tipike Çfar po përpiqet të mësojë fëmija Frikë, Zemërim, lumturi, pasiguri, frustrim, mërzitje, habi, surpriza Eksplorimi botës nëpërmjet lojës Ankthi lidhur me ndarjen nga prindi Fillon të mësojë ti bëjë gjërat sipas mendjes së tij Frikë, ankth, hidhërim, vetmi, zemërim, lunmturi, frustrim mërzitje Loja imagjinare (shtëpiash, doktori, shkolla, etj) Më shumë pavarësi Siguri, mbështetje Lëndim, frikë, ankth, zemërim, frustrim, mërzitje, refuzim, vetmi, mungesë dashurie, fajtor Krijues Besnik, I drejtë Po zhvillon një ndjenjë humori Fillon të kuptojë të menduarit abstrakt Miqtë kanë ndikim mbi sjelljen e tij I ndrojtur, lënduar, frikë ankth, lumturi, frustrim, refuzuar, vetmuar, nuk e duan, fajtor, pendim, pasiguri, dëshpëruim, I zbrazët Ndërgjegjëso het mbi pamjen e jashtme Interesohet për të krijuar miqësi Zhvillimi seksual Ka standarte të larta për veten Opinionet e miqve janë me shumë rëndësi I ndrotjur, frikë, ankth, zemërim, lumturi frustrim, mërzitur, vetmuar, mendon se nuk e duan, fajtor, pendim, pasiguri, dëshpërim, I zbrazët Çështje lidhur me shkëputjen nga prindët Të drejtpërdrejtë Kërkojnë aktivitete jashtë familjes Intimitet me partnerët Sfida e vlerave të familjes Arritje, Page 11

Marrëdhënie me rëndësi Familja Familja Miqtë Familja Miqtë Stafi shkollës Stavi aktivitetit të zbavitjes jashtëshkollor e Familja Miqtë Stafi shkollës Stavi aktivitetit të zbavitjes jashtëshkollor e synime të larta për të ardhmen Moshatarët, Shkolla Një i rritur i rëndësishëm për të, i besuar Dita Botërore e Shëndetit Mendor 10 tetor 2018 Të rinjtë dhe shëndeti mendor në një botë në ndryshim". Page 12

Page 13